Quái vật hồ Loch Ness: lời đồn từ 1933 và kết quả các đợt khảo sát

Quái vật hồ Loch Ness, thường gọi thân mật là Nessie, là sinh vật được đồn sống trong một hồ nước ngọt sâu ở cao nguyên Scotland. Cơn sốt bắt đầu từ năm 1933, kéo theo hàng nghìn lời chứng, vài bức ảnh nổi tiếng và nhiều đợt quét sonar, lấy mẫu ADN. Cho tới nay chưa có bằng chứng khoa học nào được công nhận cho thấy hồ có một loài động vật lớn chưa biết; bức ảnh nổi tiếng nhất đã được chứng minh là dàn dựng.

Hồ Loch Ness là hồ thế nào

Loch Ness nằm trên đường đứt gãy Great Glen chạy chéo qua Scotland, gần thành phố Inverness. Hồ dài khoảng 36 km, rộng chỗ lớn nhất chưa tới 3 km, nhưng sâu tới khoảng 230 m. Vì vừa dài vừa sâu, Loch Ness chứa lượng nước ngọt lớn hơn mọi hồ khác ở Anh quốc.

Nước hồ đục màu nâu sẫm do than bùn từ các sườn đồi trôi xuống, nên tầm nhìn dưới nước chỉ vài mét. Mặt hồ hẹp, dài, gió thổi dọc lòng hồ tạo những vệt sóng kéo dài, có khi gặp nhau thành những gợn nước đứng yên rất lạ mắt. Hai đặc điểm này, nước tối và mặt hồ hay "tự tạo hình", là nền móng của gần như mọi lời chứng về sau.

Một chi tiết quan trọng với giới địa chất: lòng hồ hiện nay chỉ hình thành sau khi băng hà rút đi, cách nay khoảng hơn mười nghìn năm. Trước đó cả vùng bị băng phủ dày. Nghĩa là không có sinh vật nước nào có thể "sống sót từ thời khủng long" ngay trong hồ này.

Từ thánh Columba đến cơn sốt năm 1933

Câu chuyện thế kỷ thứ 7

Người ủng hộ Nessie hay dẫn sách Cuộc đời thánh Columba do tu viện trưởng Adomnán viết vào thế kỷ thứ 7. Sách kể vị thánh, khi đi truyền giáo ở xứ Pict, gặp một "con thú nước" trên sông Ness (không phải trong hồ) và đuổi nó đi bằng lời cầu nguyện. Đây là truyện về phép lạ của một vị thánh, cùng loại với nhiều truyện thánh tích thời trung cổ, không phải ghi chép quan sát tự nhiên.

Vùng cao Scotland cũng có truyền thuyết về kelpie, con ngựa nước biết hoá hình, sống ở sông hồ. Kelpie là chuyện kể dân gian để răn trẻ con tránh xa mép nước, và nó có mặt ở rất nhiều hồ chứ không riêng Loch Ness.

Con đường mới và tờ báo địa phương

Năm 1933, một con đường ô tô mới được mở dọc bờ bắc hồ, phát quang cây cối và mở tầm nhìn ra mặt nước. Tháng 5 năm đó, tờ Inverness Courier đăng tin một cặp vợ chồng chủ khách sạn thấy "vật gì lớn" quẫy trên mặt hồ. Bài báo dùng chữ "monster" (quái vật), và báo chí London nhanh chóng chộp lấy.

Mùa hè 1933, một cặp vợ chồng khác kể thấy một sinh vật cổ dài băng qua đường trước xe họ. Cuối năm, bức ảnh mờ đầu tiên ra đời. Chỉ trong vài tháng, Loch Ness từ một hồ nước yên ả thành điểm đến của phóng viên, thợ săn tiền thưởng và khách du lịch.

Những bằng chứng nổi tiếng và số phận của chúng

Bức ảnh của bác sĩ phẫu thuật

Tháng 4 năm 1934, báo Daily Mail đăng bức ảnh được cho là do bác sĩ Robert Kenneth Wilson chụp: một cái cổ thanh mảnh, đầu nhỏ, nhô khỏi mặt nước gợn sóng. Suốt sáu mươi năm, đây là "chân dung chính thức" của Nessie, in trên sách, bưu thiếp, bìa tạp chí.

Năm 1994, các nhà nghiên cứu David Martin và Alastair Boyd công bố lời thú nhận của Christian Spurling, con riêng của chính Wetherell, người từng bị bẽ mặt vì vụ dấu chân hà mã. Theo lời thú nhận, cả nhóm gắn một cái đầu và cổ nặn vào một tàu ngầm đồ chơi, thả ra hồ chụp, rồi nhờ một bác sĩ có tiếng đứng tên để ai cũng tin. Vật trong ảnh chỉ cao khoảng ba mươi phân.

Cái tên khoa học bị đọc ngược

Năm 1975, nhà tự nhiên học Peter Scott và Robert Rines đặt cho Nessie tên khoa học Nessiteras rhombopteryx ("quái vật Ness vây thoi"), mong loài vật được pháp luật bảo vệ nếu có thật. Một chính khách Scotland nhanh chóng chỉ ra rằng các chữ cái đảo lại thành câu tiếng Anh "Monster hoax by Sir Peter S" (trò lừa quái vật của ngài Peter S). Gần như chắc chắn đây là trùng hợp, nhưng chuyện này cho thấy giới khoa học đã nhìn hồ sơ Nessie với con mắt nghi ngờ đến mức nào.

Khảo sát ADN năm 2018: hồ thật sự có gì

Năm 2018, nhóm của nhà di truyền học Neil Gemmell (Đại học Otago, New Zealand) lấy khoảng 250 mẫu nước ở nhiều điểm, nhiều độ sâu trong hồ. Mọi sinh vật đều rụng tế bào, da, chất thải vào nước, nên lọc nước rồi giải trình tự ADN sẽ cho biết trong hồ có những loài gì, kể cả loài không ai nhìn thấy.

Kết quả công bố năm 2019: tìm thấy hàng nghìn loài, từ vi khuẩn tới cá hồi, cá chó, hươu, người. Không có dấu vết ADN của bò sát nào, nghĩa là giả thuyết "thằn lằn cổ rắn còn sống" không có chỗ đứng. Không có ADN cá mập hay cá tầm. Thứ nổi bật là ADN cá chình xuất hiện ở hầu hết mẫu.

Gemmell nói rõ phương pháp này không đo được kích thước con vật. Nhóm của ông chỉ để ngỏ khả năng một số người nhìn thấy những con cá chình lớn hơn bình thường. Báo chí đưa tin thành "Nessie là cá chình khổng lồ", nhưng đó là cách giật tít, không phải kết luận của nghiên cứu.

Vì sao Nessie khó là một loài thằn lằn cổ đại

Hình dung phổ biến về Nessie, thân tròn, bốn vây chèo, cổ dài, rất giống plesiosaur, nhóm bò sát biển sống cùng thời khủng long. Giả thuyết này gặp nhiều bức tường:

• Thời gian: plesiosaur tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, cùng đợt với khủng long; hoá thạch không ghi nhận cá thể nào muộn hơn.
• Tuổi của hồ: lòng hồ đóng băng cho tới khoảng hơn mười nghìn năm trước, không thể là nơi trú ẩn lâu đời.
• Quần thể: một con vật không thể sống hàng chục năm; muốn tồn tại liên tục phải có cả một đàn sinh sản. Một đàn bò sát lớn mà không để lại xác, xương hay ADN là điều rất khó tin.
• Thức ăn: nước hồ lạnh, nghèo dinh dưỡng; lượng cá ước tính không đủ nuôi một bầy động vật săn mồi cỡ vài tấn.
• Hô hấp: bò sát thở bằng phổi, phải ngoi lên mặt nước thường xuyên, thì lẽ ra phải bị nhìn thấy và chụp ảnh rõ ràng rất nhiều lần.

Còn các lời chứng thì sao? Nhiều người tử tế thật sự đã thấy "cái gì đó". Những thứ thường bị nhận nhầm gồm: vệt sóng do tàu đã đi xa để lại, thân cây trôi, đàn vịt bơi thành hàng, rái cá, hươu bơi qua hồ, và cả những con cá lớn quẫy mặt nước. Mặt hồ rộng không có vật mốc để so sánh, nên mắt người rất dễ ước lượng sai kích thước.

Góc nhìn hôm nay: Nessie là một câu chuyện đáng giữ

Loch Ness ngày nay là một trong những điểm du lịch nổi tiếng của Scotland. Làng Drumnadrochit có trung tâm triển lãm kể lại lịch sử cơn sốt Nessie, trưng bày thiết bị khảo sát và cả những vụ lừa đảo đã bị vạch trần. Lâu đài Urquhart đổ nát bên bờ hồ là nơi nhiều người đứng ngắm mặt nước. Năm 2023, nhân 90 năm cơn sốt, một đợt "săn tìm" tình nguyện quy tụ người khắp thế giới, kể cả qua camera trực tuyến; kết quả vẫn là không có bằng chứng mới đáng kể.

Điều đáng mang về từ câu chuyện này là cách đặt câu hỏi. Một lời chứng, dù chân thành, khác với bằng chứng. Một bức ảnh mờ chưa nói lên điều gì nếu không biết ai chụp, chụp lúc nào, với vật gì làm mốc. Và một giả thuyết hay phải trả lời được những câu rất đời thường: con vật ăn gì, sinh sản ra sao, chết thì xác đi đâu.

Muốn tìm hiểu thêm, có thể đọc phần về Loch Ness trong sách Abominable Science! của Daniel Loxton và Donald Prothero, hoặc tìm bài báo khoa học của nhóm Neil Gemmell về khảo sát ADN môi trường để xem một cuộc tìm kiếm hiện đại được làm như thế nào. Với trẻ nhỏ, câu chuyện Nessie là cửa vào rất tốt để nói về ADN, sonar và cách các nhà khoa học kiểm chứng một tin đồn.