"Người rừng" là cách người Việt gọi những sinh vật được kể là có dáng người, lông rậm, sống sâu trong rừng núi, nhất là ở Trường Sơn và Tây Nguyên. Chuyện kể có trong lời truyền của nhiều cộng đồng vùng núi và trong hồi ức của người từng sống, làm việc lâu trong rừng. Tuy vậy, cho tới nay chưa có mẫu vật, xương hay ADN nào được giới khoa học xác nhận là của một loài linh trưởng lớn chưa biết ở Việt Nam.
Người rừng trong lời kể của các cộng đồng vùng núi
Nhiều dân tộc sống dọc dãy Trường Sơn và cao nguyên miền Trung có chuyện về những "người" sống trong rừng sâu: cao lớn hoặc thấp bé, lông phủ khắp mình, đi bằng hai chân, biết hú gọi nhau, có khi đến gần nương rẫy rồi biến mất. Mỗi vùng kể một kiểu, tên gọi cũng khác nhau theo tiếng của từng dân tộc. Gộp tất cả vào một "người rừng" chung là cách nhìn của người ở đồng bằng, không phải cách các cộng đồng ấy tự kể.
Trong các câu chuyện này, người rừng ít khi là quái vật dữ tợn. Nó thường là sinh vật của một thế giới khác, thế giới rừng già có luật lệ riêng. Gặp nó là dấu hiệu mình đã đi quá xa, cần quay về. Những câu chuyện như vậy có chức năng rất thực tế: dạy trẻ con và người lạ không tự tiện vào rừng sâu, nơi có thú dữ, vực sâu và dễ lạc đường.
Lời chứng thời hiện đại và các đợt khảo sát
Trong thế kỷ 20, chuyện người rừng được kể thêm từ những người vào rừng lâu ngày: người đi rừng lấy gỗ, lấy mật, người làm công tác địa chất, kiểm lâm. Nhiều lời kể mô tả tiếng kêu lạ, bóng dáng đứng thẳng thoáng qua, hoặc dấu chân giống chân người nhưng lớn hoặc nhỏ khác thường.
Từ khoảng thập niên 1970, một số nhà khoa học Việt Nam đã tổ chức những chuyến khảo sát ở vùng núi Tây Nguyên, trong đó có khu vực quanh khối núi Ngọc Linh (giữa Kon Tum và Quảng Nam cũ, nay thuộc tỉnh Quảng Ngãi và thành phố Đà Nẵng). Các đoàn sưu tầm lời kể của người dân và ghi nhận một vài dấu chân nghi vấn. Những ghi nhận này có giá trị như tư liệu dân tộc học và tư liệu thực địa, nhưng chưa có lần nào đi kèm mẫu vật sinh học được xác nhận là của loài lạ.
Giới động vật học quốc tế cũng từng chú ý tới chuyện người rừng Việt Nam, xếp nó cùng nhóm với orang pendek ở Sumatra hay "dã nhân" ở Trung Quốc. Cho đến nay, tất cả những trường hợp này đều cùng một tình trạng: có lời kể, có dấu chân, thiếu xác và thiếu ADN.
Những loài có thật dễ bị nhầm thành người rừng
Rừng Việt Nam có nhiều loài thú biết đứng hai chân, biết hú, biết leo trèo nhanh. Khi chỉ thoáng thấy trong rừng tối, chúng rất dễ thành "người rừng" trong trí nhớ.
| Loài | Vì sao dễ nhầm | Tình trạng |
|---|---|---|
| Gấu ngựa (gấu đen châu Á) | Đứng thẳng bằng hai chân sau để quan sát, cao gần bằng người; dấu chân sau giống bàn chân người | Loài được pháp luật Việt Nam bảo vệ nghiêm ngặt |
| Gấu chó | Nhỏ hơn, hay đứng thẳng, mặt ngắn, dễ nhầm với "người lùn lông lá" | Được bảo vệ nghiêm ngặt |
| Các loài vượn | Đu cành bằng hai tay rất nhanh, đi hai chân trên cành lớn; tiếng hú vang xa cả cây số vào sáng sớm | Nhiều loài nguy cấp, được bảo vệ |
| Khỉ, voọc | Sống theo đàn, kêu ồn, có lúc đứng thẳng nhìn người | Nhiều loài voọc thuộc diện nguy cấp |
Tiếng hú của vượn là trường hợp đáng nhớ nhất. Vượn hót theo cặp vào buổi sáng, chuỗi âm thanh lên cao dần, vang khắp thung lũng, nghe lần đầu rất giống tiếng người gọi nhau. Người đi rừng chưa quen dễ tin có "ai đó" đang ở rất gần.
Lưu ý: tất cả các loài trên đều đang bị đe doạ vì mất rừng và săn bắt. Gặp thú hoang dã thì giữ khoảng cách, không đuổi, không bắt; bị thú cắn hay cào thì đến cơ sở y tế ngay.
Rừng Việt Nam vẫn còn giấu những loài lớn
Người tin vào người rừng hay đặt câu hỏi: nếu rừng còn giấu được người rừng thì sao? Câu hỏi này không vô lý. Năm 1992, các nhà khoa học phát hiện sao la ở Vũ Quang, Hà Tĩnh, một loài thú móng guốc lớn mà khoa học thế giới chưa từng biết. Vài năm sau, mang lớn cũng được mô tả từ chính vùng rừng này. Trước khi được giới khoa học ghi nhận, người dân địa phương đã biết các loài này từ lâu và còn giữ sừng của chúng trong nhà.
Nhưng chính câu chuyện sao la cũng chỉ ra khác biệt quan trọng. Sao la được công nhận vì có mẫu vật: sừng, xương sọ, da, sau đó là ảnh bẫy ảnh và mẫu di truyền. Người rừng thì sau hàng chục năm vẫn chưa có một mẫu vật như vậy. Một loài linh trưởng to cỡ người sống thành quần thể, cần lượng thức ăn lớn, khó có thể không để lại dấu vết nào trong khi bẫy ảnh hiện nay đã chụp được cả những loài thú nhút nhát nhất của Trường Sơn.
Bài học từ đảo Flores
Năm 2003, các nhà khảo cổ phát hiện trên đảo Flores (Indonesia) hoá thạch của một loài người nhỏ bé, được đặt tên Homo floresiensis, cao chỉ khoảng một mét. Phát hiện này khiến một số người nghĩ tới những truyền thuyết "người nhỏ trong rừng" ở Đông Nam Á. Tuy vậy, theo các nghiên cứu xác định niên đại, loài này đã biến mất từ khoảng năm mươi nghìn năm trước. Nó cho thấy quá khứ của loài người đa dạng hơn ta tưởng, chứ không chứng minh có "người rừng" đang sống hôm nay.
Đọc chuyện người rừng cho đúng cách
Có hai cách đọc chuyện người rừng, và cả hai đều có giá trị khi không lẫn vào nhau.
- Như văn hoá: chuyện người rừng nói lên cách các cộng đồng vùng núi nhìn rừng già, vừa kính nể vừa e dè. Nó gắn với tín ngưỡng thần rừng, với những kiêng kỵ khi vào rừng, với kinh nghiệm sống sót được truyền miệng qua nhiều đời.
- Như câu hỏi khoa học: muốn khẳng định một loài, cần mẫu vật có thể kiểm tra: xương, lông để xét nghiệm ADN, ảnh từ bẫy ảnh rõ nét. Lời kể và dấu chân là điểm khởi đầu để đi tìm, không phải điểm kết thúc.
Bất lợi lớn nhất của cách kể giật gân là nó coi thường cả hai: biến văn hoá bản địa thành chuyện câu khách, và biến khoa học thành trò đoán mò.
Góc nhìn hôm nay: đi tìm người rừng, gặp cả một hệ sinh thái
Muốn hiểu vì sao rừng Trường Sơn sinh ra chuyện người rừng, cách tốt nhất là tìm hiểu chính khu rừng ấy. Các vườn quốc gia như Vũ Quang (Hà Tĩnh), Bạch Mã (Huế), Chư Yang Sin (Đắk Lắk) hay Cúc Phương (Ninh Bình) có trung tâm du khách, đường mòn, và nhiều nơi có chương trình tìm hiểu về vượn, voọc, gấu. Trung tâm cứu hộ gấu ở Vườn quốc gia Tam Đảo là nơi có thể thấy gấu ngựa, gấu chó được chăm sóc sau khi được giải cứu.
Người thích đọc có thể tìm các tài liệu của WWF Việt Nam về sao la và các loài mới phát hiện ở Trường Sơn, hoặc sách của các nhà dân tộc học về văn hoá Tây Nguyên để hiểu những câu chuyện rừng già trong bối cảnh của chính nó. Với trẻ nhỏ, đặt câu hỏi "người rừng ăn gì, ngủ ở đâu, sao chưa ai chụp được ảnh rõ" là một cách vui để tập suy nghĩ như nhà khoa học.
Câu hỏi thường gặp
Người rừng ở Việt Nam có thật không?
Chưa có bằng chứng khoa học được công nhận về một loài "người rừng" ở Việt Nam. Có nhiều lời kể và một số dấu chân nghi vấn ghi nhận ở Tây Nguyên, nhưng chưa có xương, lông hay ADN nào được xác nhận là của loài linh trưởng lạ.
Người rừng được kể ở vùng nào của Việt Nam?
Chuyện người rừng xuất hiện nhiều ở dãy Trường Sơn và vùng núi Tây Nguyên, trong đó có khu vực quanh khối núi Ngọc Linh. Nhiều cộng đồng dân tộc ở đây có chuyện kể riêng với tên gọi riêng. Một số đợt khảo sát khoa học từ thập niên 1970 đã sưu tầm các lời kể này.
Con vật nào dễ bị nhầm là người rừng?
Gấu ngựa và gấu chó hay đứng thẳng bằng hai chân sau, dấu chân sau lại giống chân người. Vượn có tiếng hú vang xa như tiếng người gọi nhau. Khỉ và voọc cũng đôi lúc đứng thẳng nhìn người. Các loài này đều được pháp luật bảo vệ.
Vì sao sao la được công nhận còn người rừng thì chưa?
Sao la được công nhận năm 1992 nhờ có mẫu vật cụ thể: sừng, xương sọ, da, sau này có thêm ảnh bẫy ảnh và mẫu di truyền. Người rừng đến nay vẫn chỉ có lời kể và dấu chân, chưa có mẫu vật để kiểm tra.
Người lùn Flores có liên quan đến người rừng không?
Homo floresiensis là loài người nhỏ bé có thật, tìm thấy hoá thạch trên đảo Flores (Indonesia) năm 2003. Theo các nghiên cứu niên đại, loài này đã biến mất khoảng năm mươi nghìn năm trước. Nó không phải bằng chứng cho người rừng còn sống hôm nay.
