Yeti người tuyết Himalaya: lời kể Sherpa, dấu chân và kết quả ADN

Yeti, hay "người tuyết", là sinh vật lông rậm, đi hai chân, được người Sherpa và người Tạng kể là sống ở vùng núi tuyết Himalaya. Cái tên "người tuyết ghê tởm" mà phương Tây quen dùng ra đời năm 1921 từ một lần dịch sai của báo chí. Các mẫu "lông Yeti", "da đầu Yeti" đã được xét nghiệm đều thuộc về gấu và vài loài thú quen thuộc; chưa có bằng chứng khoa học được công nhận về một loài linh trưởng lạ ở Himalaya.

Yeti trong lời kể của người vùng núi

Với người Sherpa ở Nepal và các cộng đồng Tạng, sinh vật núi tuyết có nhiều tên: yeh-teh, meh-teh, migoi… Không phải tên nào cũng chỉ cùng một con. Có lời kể về một con vật to, hay ăn trộm gia súc, đi bằng bốn chân hoặc hai chân. Có lời kể về sinh vật nhỏ hơn, giống khỉ. Trong tín ngưỡng địa phương, Yeti gần với thế giới thần linh núi non hơn là một loài thú cần săn bắt.

Tranh vẽ trong một số tu viện Phật giáo Tạng có hình những sinh vật rừng núi lông lá. Người dân dùng chuyện Yeti để răn trẻ con không đi lạc lên núi cao, và để giải thích những tiếng hú, những dấu vết lạ trên tuyết. Hình ảnh "con khỉ trắng khổng lồ đứng giữa bão tuyết" mà ta quen thấy là sản phẩm của báo chí và điện ảnh phương Tây về sau.

Năm 1921: một lần dịch sai làm nên cái tên

Năm 1921, đoàn thám hiểm của trung tá Charles Howard-Bury đi trinh sát sườn bắc Everest. Trên tuyết ở độ cao lớn, đoàn thấy những dấu chân mà người khuân vác gọi bằng một từ địa phương. Howard-Bury cho rằng đó có lẽ là dấu chân của một con sói lớn chạy nhảy, làm các dấu in chồng lên nhau.

Khi tin này về tới báo chí ở Calcutta, nhà báo Henry Newman dịch tên gọi địa phương thành "abominable snowman", tức "người tuyết ghê tởm". Bản dịch không sát nghĩa, nhưng nghe đủ rùng rợn để lan khắp thế giới. Từ đó, sinh vật trong lời kể bản địa có thêm một "danh tính" phương Tây hoàn toàn mới.

Những dấu chân và hiện vật nổi tiếng

Hillary vốn nổi tiếng là người cùng Tenzing Norgay lên tới đỉnh Everest năm 1953. Đoàn khảo sát năm 1960–1961 của ông có một nhiệm vụ phụ là tìm Yeti, và kết luận của đoàn khá dứt khoát: những gì họ thấy đều có lời giải thích bằng các loài đã biết.

Yeti rất có thể là gấu

Nhà leo núi người Ý Reinhold Messner, người đầu tiên leo cả mười bốn đỉnh núi trên 8.000 m, kể ông từng gặp một sinh vật lạ năm 1986 và dành nhiều năm đi tìm. Cuối cùng ông kết luận "Yeti" trong lời kể địa phương phần lớn là gấu nâu Tây Tạng, loài thú lớn, đôi khi đứng thẳng, sống ở vùng núi cao và ít khi bị người thấy rõ. Ông viết lại chuyện tìm kiếm này trong cuốn My Quest for the Yeti (bản tiếng Anh năm 2000).

Nghiên cứu ADN năm 2017 củng cố cách giải thích này. Ngoài việc chỉ ra mẫu "Yeti" chủ yếu là gấu, nhóm nghiên cứu còn thu được thông tin mới về lịch sử tiến hoá của các nhóm gấu ở Himalaya và cao nguyên Tây Tạng. Cuộc tìm kiếm một sinh vật huyền thoại hoá ra lại giúp ích cho việc bảo tồn những loài gấu có thật, vốn đang bị đe doạ.

Vì sao dấu chân trên tuyết đánh lừa mắt

• Tuyết tan rồi đóng băng: nắng làm mép dấu chân chảy ra, sau đó đóng băng lại, dấu chân lớn hơn và tròn hơn rất nhiều so với lúc in.
• Dấu chồng lên nhau: gấu và nhiều loài thú bốn chân thường đặt chân sau vào đúng chỗ chân trước vừa bước, tạo ra một dấu dài như bàn chân người.
• Không có mốc so sánh: trên nền tuyết trắng trống trải, mắt người rất khó ước lượng kích thước, nhất là khi thiếu oxy ở độ cao lớn.

Yeti, Bigfoot và những "người rừng" khắp châu Á

Yeti thường bị gộp với Bigfoot ở Bắc Mỹ, nhưng hai chuyện có gốc rất khác nhau. Yeti bắt nguồn từ tín ngưỡng của cộng đồng vùng núi, được phương Tây "nâng cấp" qua thám hiểm leo núi. Bigfoot là hiện tượng chủ yếu của thế kỷ 20, gắn với báo chí, dấu chân thạch cao và phim quay nghiệp dư.

Châu Á còn nhiều nhân vật tương tự: almas ở Mông Cổ, orang pendek ở rừng Sumatra (Indonesia), "dã nhân" ở vùng Thần Nông Giá (Trung Quốc). Mỗi vùng có cách kể riêng, gắn với rừng núi riêng. Điểm chung là chưa nơi nào có mẫu vật được giới khoa học công nhận.

Yeti trong văn hoá đại chúng

Yeti xuất hiện trong rất nhiều truyện tranh, phim hoạt hình và phim gia đình. Một trong những cách kể dịu dàng và nổi tiếng nhất là truyện tranh Tintin ở Tây Tạng (1960) của Hergé, trong đó người tuyết hoá ra là sinh vật cô đơn đã chăm sóc người bị nạn. Nhiều phim hoạt hình gần đây cũng biến Yeti thành nhân vật hiền lành, lạc lõng, cần được hiểu hơn là cần bị săn.

Ở Nepal, hình ảnh Yeti có mặt trên logo, tên khách sạn, tên hãng bay nội địa. Với du khách trekking quanh vùng Khumbu, nghe chuyện Yeti từ người Sherpa là một phần trải nghiệm văn hoá.

Góc nhìn hôm nay: tôn trọng chuyện kể, kiểm tra bằng chứng

Yeti dạy ta hai điều cùng lúc. Một là chuyện kể của cộng đồng vùng núi có giá trị riêng, nó nói về nỗi sợ, sự kính nể núi rừng, cách người ta sống cạnh những loài thú lớn. Không cần "chứng minh Yeti có thật" thì câu chuyện mới đáng trân trọng. Hai là khi đã chuyển sang câu hỏi khoa học, thì chỉ mẫu vật, ADN, xương, ảnh có mốc so sánh mới có tiếng nói.

Người muốn tìm hiểu thêm có thể đọc bài nghiên cứu năm 2017 của nhóm Charlotte Lindqvist trên tạp chí Proceedings of the Royal Society B, cuốn sách của Reinhold Messner, hoặc truyện Tintin ở Tây Tạng để cùng con trẻ nói về lòng tốt và nỗi cô đơn. Ở Kathmandu và vùng Khumbu, các tu viện và bảo tàng nhỏ về leo núi thường có góc trưng bày về Yeti và lịch sử các đoàn thám hiểm.