Baku (獏, Hán Việt là "mạch") là con thú thần được người Nhật tin là ăn những giấc mơ xấu. Gốc của nó ở Trung Hoa: sách cổ tả mạch là con thú ghép từ nhiều loài — vòi voi, mắt tê giác, đuôi trâu, chân hổ — và tin rằng nằm trên da hay vẽ hình nó thì tránh được tà khí. Sang Nhật, từ khoảng thời Muromachi, hình baku được đặt dưới gối đêm đầu năm để có giấc mơ lành; chức năng "ăn ác mộng" là nét Nhật Bản phát triển thêm. Ngày nay trong tiếng Nhật, chữ baku còn là tên gọi con heo vòi (tapir) có thật.
Mạch trong sách Trung Hoa
Chữ 貘 (mạch) có mặt trong các từ điển cổ Trung Hoa, dùng cho một loài thú phương nam lông đen trắng, ăn đồng sắt — mô tả mà một số học giả hiện đại cho là có thể bắt nguồn từ lời đồn về gấu trúc hoặc heo vòi, nhưng điều này chưa có kết luận.
Văn bản thường được dẫn nhất là bài Mạch bình tán (Bài tán tấm bình phong vẽ mạch) của nhà thơ đời Đường Bạch Cư Dị (772–846). Trong lời tựa, ông kể: mạch là con thú mũi voi, mắt tê, đuôi trâu, chân hổ, sống ở vùng núi phía nam; nằm trên da nó thì tránh được dịch bệnh, vẽ hình nó thì xua được tà. Bạch Cư Dị từng bị đau đầu, sợ gió, nên sai thợ vẽ mạch lên tấm bình phong nhỏ che đầu giường.
Điều đáng chú ý: trong văn bản này, mạch xua tà khí và bệnh, chưa hề nói đến chuyện ăn giấc mơ. Nét "ăn mộng" là do người Nhật thêm vào sau này.
Sang Nhật: từ trừ tà thành ăn ác mộng
Ở Nhật, khoảng thời Muromachi (thế kỷ 14–16), giới quý tộc và võ sĩ có tục đặt dưới gối tranh vẽ hoặc giấy in hình baku để ngủ yên. Dần dần, quan niệm "baku ăn giấc mơ xấu" hình thành và phổ biến. Có lời dân gian dặn: sau một cơn ác mộng, hãy nói "baku ăn đi" (baku kurae) vài lần, thì giấc mơ ấy sẽ không thành thật.
Baku và giấc mơ đầu năm
Người Nhật rất quan tâm đến hatsuyume — giấc mơ đầu tiên của năm mới, thường tính là đêm mồng 1 rạng mồng 2 tháng Giêng. Có câu nổi tiếng: "Nhất Phú Sĩ, nhì chim ưng, ba cà tím" — mơ thấy núi Phú Sĩ, chim ưng hay quả cà tím là điềm tốt nhất.
Thời Edo, người ta bán tranh thuyền báu (takarabune) chở Thất Phúc Thần để đặt dưới gối đêm đầu năm. Trên cánh buồm của thuyền, đôi khi có chữ "baku" hoặc hình baku, như một lớp bảo vệ: nếu giấc mơ không lành thì đã có baku ăn mất. Đây là phong tục dân gian, mang tính văn hoá — không có căn cứ cho thấy tranh dưới gối thay đổi được giấc mơ hay vận may.
Baku trong kiến trúc và nghệ thuật
Baku là hình chạm khắc khá quen ở các đền chùa Nhật thời Edo, nhất là ở đầu xà, đầu cột (phần gọi là kibana). Người xem dễ nhầm baku với voi vì cùng có vòi dài; cách phân biệt thường dùng là baku có đặc điểm "lai" rõ hơn — chân có móng vuốt như hổ, đuôi như trâu, đôi khi có lông xoăn, mắt tròn lồi.
Lý do baku được chạm ở công trình: người xưa tin baku ăn cả lửa và kim loại, xua điều dữ, nên được đặt ở vị trí cao như một linh vật bảo vệ. Đây là tín ngưỡng, giúp ta hiểu kiến trúc cổ, không phải điều để áp dụng.
| Giai đoạn | Baku/mạch là gì | Dùng để làm gì |
|---|---|---|
| Trung Hoa, từ điển cổ | Một loài thú phương nam, mô tả mơ hồ | Mục ghi chép về động vật lạ |
| Đời Đường – Bạch Cư Dị | Thú ghép: vòi voi, mắt tê, đuôi trâu, chân hổ | Vẽ lên bình phong, tránh bệnh và tà khí |
| Nhật thời Muromachi | Thần thú bảo vệ giấc ngủ | Tranh đặt dưới gối |
| Nhật thời Edo | Thú ăn ác mộng | Hình trên tranh thuyền báu đầu năm, chạm khắc ở đền chùa |
| Tiếng Nhật hiện đại | Tên con heo vòi (tapir) có thật | Danh từ động vật học thông thường |
Baku và con heo vòi có thật
Đến thời cận đại, khi người Nhật làm quen với loài heo vòi (tapir) qua sách vở và vườn thú, họ gọi nó là baku — vì mũi kéo dài như vòi rất giống mô tả con thú thần. Tên này dùng đến nay: trong vườn thú Nhật, chuồng heo vòi mã lai ghi "マレーバク" (Malay baku).
Heo vòi là loài có thật, họ hàng xa của ngựa và tê giác — thú thuộc bộ Guốc lẻ. Có bốn hoặc năm loài tuỳ cách phân loại, sống ở Trung và Nam Mỹ và Đông Nam Á. Heo vòi mã lai (Tapirus indicus) lông đen với mảng trắng giữa thân, sống ở rừng Malaysia, Indonesia (Sumatra), Thái Lan, Myanmar, được IUCN xếp vào nhóm Nguy cấp (Endangered) do mất rừng.
Thú vị là mô tả "lông đen trắng" của mạch trong sách cổ Trung Hoa cũng khớp phần nào với heo vòi mã lai. Có học giả cho rằng lời đồn về loài thú này đã đi từ phương Nam lên Trung Hoa từ rất xưa — nhưng đó vẫn là giả thuyết.
Khoa học nói gì về ác mộng
Không có con thú nào ăn được giấc mơ, nhưng con người đã tìm hiểu ác mộng khá nhiều. Một số điều đã được giới y khoa ghi nhận rộng rãi:
- Ác mộng phổ biến ở trẻ em, nhất là khoảng 3–6 tuổi, và thường giảm dần khi lớn.
- Giấc mơ rõ nét thường xảy ra trong giai đoạn ngủ mắt chuyển động nhanh (REM), dày hơn về nửa sau đêm.
- Căng thẳng, thiếu ngủ, ngủ không đều giờ, xem nội dung đáng sợ trước khi ngủ có thể làm ác mộng nhiều hơn.
- Ác mộng khác với "hoảng sợ ban đêm" (night terror) — trẻ hét, ngồi dậy nhưng không tỉnh hẳn và sáng ra không nhớ.
Nếu trẻ thường xuyên gặp ác mộng làm ảnh hưởng giấc ngủ và sinh hoạt ban ngày, cha mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa thay vì tự xử lý.
Baku như một câu chuyện trấn an
Ở góc độ gia đình, baku là một câu chuyện dễ thương để trấn an trẻ: "Có con baku ăn hết giấc mơ xấu rồi". Nhiều phụ huynh ở Nhật làm vậy, như cách cha mẹ ở nhiều nơi dùng thú bông, đèn ngủ hay lời kể trước giờ ngủ. Điều quan trọng không phải là con baku, mà là thói quen ngủ đều giờ và cảm giác an toàn.
Góc nhìn hôm nay
Baku là ví dụ tuyệt vời về chuyện một sinh vật tưởng tượng đi qua biên giới và đổi chức năng: từ con thú trừ bệnh trong bài văn đời Đường, thành thần ăn ác mộng ở Nhật, rồi thành tên của một loài thú thật trong vườn thú. Gợi ý cho người muốn tìm hiểu tiếp:
- Đọc bài Mạch bình tán của Bạch Cư Dị trong các tuyển tập văn đời Đường.
- Khi đến đền chùa ở Nhật, thử tìm hình baku chạm ở đầu xà — và phân biệt với hình voi.
- Ghé chuồng heo vòi ở vườn thú, đọc bảng thông tin về tình trạng bảo tồn của loài.
- Cùng con làm một "con baku" bằng giấy hoặc vải, kèm câu chuyện, như một nghi thức trước giờ ngủ.
Câu hỏi thường gặp
Baku là gì?
Baku là con thú thần trong văn hoá Nhật Bản, được tin là ăn những giấc mơ xấu. Gốc của nó là con mạch trong sách Trung Hoa, được tả có vòi voi, mắt tê giác, đuôi trâu, chân hổ. Ngày nay chữ baku cũng là tên tiếng Nhật của con heo vòi.
Baku có nguồn gốc từ đâu?
Baku bắt nguồn từ con mạch trong văn hoá Trung Hoa. Bài Mạch bình tán của Bạch Cư Dị đời Đường viết rằng vẽ hình mạch giúp tránh bệnh và tà khí. Chức năng ăn giấc mơ xấu là nét được người Nhật phát triển thêm từ khoảng thời Muromachi.
Hatsuyume là gì và liên quan gì đến baku?
Hatsuyume là giấc mơ đầu tiên của năm mới. Thời Edo, người Nhật đặt tranh thuyền báu dưới gối đêm đầu năm, có khi kèm chữ hoặc hình baku để ăn đi giấc mơ xấu. Đây là phong tục văn hoá dân gian.
Con heo vòi có liên quan gì đến baku?
Khi biết đến heo vòi, người Nhật gọi nó là baku vì cái mũi dài giống mô tả con thú thần. Heo vòi là loài có thật, họ hàng xa của ngựa và tê giác. Heo vòi mã lai được IUCN xếp vào nhóm Nguy cấp.
Trẻ hay gặp ác mộng có sao không?
Ác mộng khá phổ biến ở trẻ nhỏ và thường giảm dần khi lớn. Ngủ đều giờ, tránh nội dung đáng sợ trước khi ngủ có thể giúp ích. Nếu ác mộng xảy ra thường xuyên và ảnh hưởng sinh hoạt, cha mẹ nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa.
