Cá vây tay coelacanth: hoá thạch sống được tìm thấy năm 1938

Cá vây tay coelacanth là nhóm cá cổ mà giới khoa học tưởng đã tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước, cho tới khi một con còn sống bị kéo lên lưới ở Nam Phi vào tháng 12 năm 1938. Phát hiện này được gọi là một trong những sự kiện động vật học lớn nhất thế kỷ 20. Coelacanth thường được gọi là "hoá thạch sống", nhưng các nhà khoa học nhấn mạnh rằng loài ngày nay không giống hệt tổ tiên, và chúng vẫn tiến hoá như mọi loài khác.

Coelacanth là loài cá thế nào

Coelacanth thuộc nhóm cá vây thuỳ, có vây ngực và vây bụng mọc trên những "cuống" thịt có xương bên trong, cử động lần lượt như bước chân. Nhóm cá vây thuỳ có họ hàng gần với cá phổi và với tổ tiên của các loài động vật bốn chân đầu tiên lên cạn. Vì vậy coelacanth được quan tâm đặc biệt khi tìm hiểu cách sự sống chuyển từ nước lên đất liền.

Hoá thạch coelacanth đã được biết từ thế kỷ 19, có niên đại từ khoảng 400 triệu năm trước. Hoá thạch muộn nhất mà giới khoa học biết thời đó thuộc cuối kỷ Phấn Trắng. Không thấy trong các lớp đất trẻ hơn, người ta kết luận cả nhóm đã biến mất cùng khủng long.

Hai loài coelacanth còn sống hiện nay đều thuộc chi Latimeria: cá dài tới khoảng 2 m, nặng có thể tới khoảng 90 kg, vảy dày màu xanh thẫm có đốm trắng, sống ở độ sâu khoảng 150–700 m, ban ngày ẩn trong hang đá núi lửa dưới biển.

Tháng 12 năm 1938: con cá trên tàu Nerine

Ngày 22 tháng 12 năm 1938, tàu đánh cá Nerine của thuyền trưởng Hendrik Goosen kéo lưới gần cửa sông Chalumna, bờ biển phía đông Nam Phi. Như thường lệ, ông báo cho cô Marjorie Courtenay-Latimer, người phụ trách bảo tàng nhỏ ở thị trấn East London, tới xem cá lạ để chọn mẫu. Trong đống cá, cô thấy một con màu xanh ánh bạc, vây như chân, dài khoảng 1,5 m, chưa từng thấy bao giờ.

Cô vẽ phác con cá và gửi thư cho nhà ngư học J. L. B. Smith ở Đại học Rhodes. Lúc đó đang dịp Giáng sinh, Smith ở xa và không nhận thư ngay. Không có tủ đông đủ lớn, Courtenay-Latimer phải đem cá tới thợ nhồi thú để giữ lại phần da. Nội tạng bị bỏ đi, một mất mát mà giới khoa học tiếc nuối mãi.

Khi Smith tới xem vào tháng 2 năm 1939, ông nhận ra ngay đó là coelacanth. Ông đặt tên loài là Latimeria chalumnae, ghép tên người phát hiện và tên con sông nơi tìm thấy.

Mười bốn năm truy tìm con thứ hai

Smith biết một con cá không đủ, ông cần mẫu vật nguyên vẹn để nghiên cứu nội tạng. Ông in tờ rơi bằng nhiều thứ tiếng, có ảnh con cá và lời hứa thưởng tiền, phát khắp các cảng dọc bờ biển Đông Phi.

Phải tới tháng 12 năm 1952 mới có kết quả. Một ngư dân trên đảo Anjouan thuộc quần đảo Comoros câu được con cá, và một thuyền trưởng người Anh nhận ra nó qua tờ rơi. Smith bay tới đảo trên một máy bay quân sự mượn được. Điều bất ngờ là ngư dân Comoros đã biết loài cá này từ lâu, gọi nó là "gombessa", thỉnh thoảng câu được nhưng thịt nhiều dầu, không ngon nên ít được chú ý.

Về sau người ta nhận ra quần thể chính của Latimeria chalumnae sống quanh Comoros, còn con cá năm 1938 ở Nam Phi có lẽ chỉ là cá thể đi lạc.

Năm 1997: loài thứ hai ở chợ cá Indonesia

Tháng 9 năm 1997, nhà sinh học biển Mark Erdmann và vợ, khi đi chơi ở chợ cá Manado trên đảo Sulawesi (Indonesia), thấy một con cá trông như coelacanth nhưng màu nâu. Họ chụp ảnh, rồi nhờ ngư dân để ý. Tháng 7 năm 1998, một con thứ hai được câu lên và giữ lại làm mẫu. Năm 1999, loài này được mô tả là Latimeria menadoensis, coelacanth Indonesia, cách quần thể Comoros gần mười nghìn kilômét.

Dòng thời gian

"Hoá thạch sống" là cách gọi dễ gây hiểu lầm

Nhiều người nghĩ coelacanth đã "đứng yên" suốt hàng trăm triệu năm. Thực tế không phải vậy:

• Loài ngày nay khác loài hoá thạch: hai loài Latimeria chưa từng được tìm thấy dưới dạng hoá thạch. Các coelacanth cổ đa dạng hơn nhiều, có loài sống ở nước ngọt, có loài kích thước rất khác.
• Thay đổi chậm không có nghĩa là không thay đổi: nghiên cứu bộ gen năm 2013 cho thấy một phần gen mã hoá protein của coelacanth thay đổi chậm hơn so với nhiều loài cá khác, nhưng chúng vẫn tiến hoá.
• Vắng hoá thạch không chứng minh vắng loài: coelacanth hiện đại sống ở vùng biển sâu, đáy đá núi lửa, nơi xác ít khi được chôn vùi để hoá đá. "Khoảng trống" 66 triệu năm là khoảng trống của ghi chép, không phải của sự sống.

Coelacanth còn có những đặc điểm sinh học rất chậm. Nghiên cứu năm 2021 của nhóm Kélig Mahé (viện Ifremer, Pháp), đếm vòng tăng trưởng trên vảy, ước tính loài này có thể sống khoảng một trăm năm, mang thai khoảng năm năm và đẻ con chứ không đẻ trứng ra nước. Sinh sản chậm như vậy khiến quần thể rất dễ tổn thương.

Góc nhìn hôm nay: bảo vệ một nhân chứng của quá khứ

Theo IUCN, coelacanth Comoros được xếp vào nhóm Cực kỳ nguy cấp, còn coelacanth Indonesia thuộc nhóm Sắp nguy cấp. Mối đe doạ chính là bị mắc lưới, mắc câu ngoài ý muốn khi ngư dân đánh bắt cá khác ở vùng nước sâu. Việc buôn bán quốc tế loài cá này bị kiểm soát chặt theo công ước CITES.

Câu chuyện coelacanth khác hẳn câu chuyện quái vật hồ Loch Ness. Ở đây có con cá thật, có thuyền trưởng, người phụ trách bảo tàng, nhà khoa học và mẫu vật ai cũng xem được. Nó cho thấy khoa học sẵn sàng thay đổi kết luận khi có bằng chứng, và bằng chứng mạnh nhất là một con vật đặt lên bàn.

Ai muốn xem tận mắt có thể ghé bảo tàng ở East London (Nam Phi), nơi vẫn trưng bày con coelacanth năm 1938, hoặc tìm mẫu vật ở các bảo tàng lịch sử tự nhiên lớn như ở London, Paris. Sách A Fish Caught in Time của Samantha Weinberg kể lại toàn bộ câu chuyện săn tìm coelacanth rất hấp dẫn.