Cửu vĩ hồ là hồ ly chín đuôi trong văn hoá Trung Hoa, xuất hiện sớm nhất trong Sơn Hải Kinh ở núi Thanh Khâu. Thời Hán, nó là điềm lành, đứng cạnh Tây Vương Mẫu trên tranh đá và gắn với chuyện vua Vũ lấy vợ. Từ khoảng đời Đường trở đi, hình ảnh hồ ly dần chuyển sang yêu tinh biến hoá, và tiểu thuyết đời Minh biến cửu vĩ hồ thành Đát Kỷ làm loạn nhà Thương.
Cửu vĩ hồ trong Sơn Hải Kinh
Sơn Hải Kinh nhắc cáo chín đuôi ở hai chỗ chính. Nam sơn kinh chép: núi Thanh Khâu có loài thú hình như cáo mà chín đuôi, tiếng kêu như trẻ sơ sinh. Hải ngoại đông kinh nhắc nước Thanh Khâu, nơi có cáo bốn chân chín đuôi. Đại hoang đông kinh cũng có câu tương tự.
Đoạn ở Nam sơn kinh có thêm một chi tiết khiến người đọc hiện đại giật mình: con vật này ăn thịt người, và ai ăn thịt nó thì không bị tà khí xâm nhập. Đây là kiểu ghi chép rất phổ biến trong sách: một con thú vừa đáng sợ vừa có ích, như vị thuốc. Nó chưa mang ý nghĩa "yêu tinh quyến rũ" nào cả.
Chữ "Thanh Khâu" về sau thành tên gọi gắn liền với hồ ly. Nhiều truyện, phim hiện đại đặt "tộc hồ ly" ở Thanh Khâu chính là mượn từ đây.
Thời Hán: hồ ly chín đuôi là điềm lành
Chuyện vua Vũ gặp cáo trắng chín đuôi
Sách Ngô Việt Xuân Thu (đời Đông Hán, Triệu Diệp soạn) kể: Đại Vũ ba mươi tuổi chưa lấy vợ, đi đến Đồ Sơn thì gặp một con cáo trắng chín đuôi. Vũ cho đó là điềm báo mình sẽ làm vua, lại nghe người Đồ Sơn hát bài ca về cáo trắng chín đuôi, bèn cưới con gái họ Đồ Sơn. Truyện này cho thấy cáo chín đuôi khi ấy là dấu hiệu tốt: hôn nhân, con cháu, vương quyền.
Trên tranh đá bên Tây Vương Mẫu
Trên nhiều phiến đá chạm và gạch hoạ tượng đời Hán tìm thấy ở Sơn Đông, Tứ Xuyên, Hà Nam, cửu vĩ hồ đứng quanh Tây Vương Mẫu cùng thỏ giã thuốc, cóc và chim ba chân. Nhóm con vật này biểu thị cõi tiên, trường sinh và phúc lành. Không ai đặt yêu tinh vào bên một nữ thần ban thuốc bất tử.
Vì sao lại là chín đuôi
Sách Bạch Hổ Thông (Ban Cố tổng hợp từ hội nghị Bạch Hổ Quán năm 79) giải thích: cáo chết thì quay đầu về gò cũ, tức là không quên gốc; chín đuôi là con cháu đông đúc. Trong tư duy cổ, số chín là số dương lớn nhất, nghĩa là rất nhiều, rất trọn vẹn.
Từ điềm lành thành yêu tinh: một bước ngoặt dài
Không có một ngày cụ thể nào cáo chín đuôi "hoá xấu". Đó là quá trình kéo dài nhiều thế kỷ, và có mấy dòng chảy chồng lên nhau.
- Hồ ly biết biến hoá. Sách Huyền Trung Ký (thường gán cho Quách Phác) viết rằng cáo năm mươi tuổi hoá được thành phụ nữ, trăm tuổi thành mỹ nữ hoặc thầy cúng, nghìn tuổi thông với trời. Đây là nền móng cho mọi truyện hồ ly tu luyện về sau.
- Thờ hồ thần đời Đường. Sách Triều Dã Thiêm Tái của Trương Trạc chép câu nói dân gian: "Không có hồ mị thì không thành làng". Dân thờ hồ ly để cầu yên, vừa kính vừa sợ.
- Truyện truyền kỳ Đường. "Nhậm thị truyện" của Thẩm Kí Tế kể một cô gái hồ ly chung thuỷ hơn cả người. Hồ ly văn học từ đây có tính cách, có tình cảm.
- Cáo chín đuôi mất vị trí điềm lành. Khi các điềm lành chính thức được quy về rồng, phượng, kỳ lân, cáo chín đuôi lùi dần khỏi văn hoá cung đình, chỉ còn sống trong truyện dân gian, nơi hồ ly thường là kẻ mê hoặc.
Đát Kỷ: cửu vĩ hồ nổi tiếng nhất
Đát Kỷ là nhân vật có thật trong sử: Sử ký chép bà là ái phi của Trụ vương nhà Thương, được Trụ chiều chuộng. Sử ký không nói bà là hồ ly.
Hình ảnh Đát Kỷ là hồ ly do văn học đời sau dựng lên. Thoại bản đời Nguyên "Võ vương phạt Trụ bình thoại" đã có chi tiết hồ ly nhập vào Đát Kỷ. Đến tiểu thuyết Phong Thần Diễn Nghĩa đời Minh (thường gán cho Hứa Trọng Lâm, còn tranh cãi), hồ ly nghìn năm được Nữ Oa sai đi làm loạn nhà Thương, chiếm thân xác Đát Kỷ. Từ đó, "Đát Kỷ cửu vĩ hồ" thành hình mẫu yêu tinh làm nghiêng nước.
Đây là chỗ cần tách bạch: sử nói Trụ vương bạo ngược và mê nữ sắc; tiểu thuyết đổ lỗi cho một con hồ ly. Lối kể đổ hết tội cho người phụ nữ bên cạnh vua là mô típ lặp đi lặp lại trong văn học cổ, và người đọc hôm nay nên nhận ra điều đó.
Hồ ly trong Liêu Trai Chí Dị: không phải con nào cũng xấu
Bồ Tùng Linh (1640–1715) viết Liêu Trai Chí Dị với gần năm trăm truyện, trong đó hồ ly xuất hiện rất nhiều. Điều đáng chú ý là hồ ly của ông thường tốt bụng, thông minh, có nghĩa hơn người. Anh Ninh, cô gái hay cười là con của hồ ly, là một trong những nhân vật được yêu nhất. Bồ Tùng Linh dùng thế giới hồ ly để nói về lòng người: kẻ đội lốt người lắm khi còn đáng sợ hơn hồ ly.
Như vậy trong văn học Trung Hoa, cửu vĩ hồ và hồ ly nói chung không có một bộ mặt cố định. Nó là điềm lành, là yêu tinh, là người tình, là kẻ báo ân, tuỳ thời và tuỳ người kể.
Bảng so sánh: cửu vĩ hồ qua các thời
| Thời kỳ / nguồn | Hình ảnh | Ý nghĩa |
|---|---|---|
| Sơn Hải Kinh (Chiến Quốc – Hán) | Thú như cáo, chín đuôi, tiếng như trẻ con | Thú lạ, vừa nguy hiểm vừa là vị thuốc trừ tà |
| Ngô Việt Xuân Thu, tranh đá Hán | Cáo trắng chín đuôi, đứng cạnh Tây Vương Mẫu | Điềm lành: hôn nhân, con cháu, vương quyền |
| Huyền Trung Ký (Tấn) | Cáo tu luyện hoá người | Sinh vật biết biến hoá |
| Truyền kỳ Đường | Hồ ly hoá mỹ nữ, có tình nghĩa | Nhân vật văn học có tính cách |
| Phong Thần Diễn Nghĩa (Minh) | Hồ ly nghìn năm nhập Đát Kỷ | Yêu tinh làm loạn triều đình |
| Liêu Trai Chí Dị (Thanh) | Hồ ly nhiều loại, nhiều con tốt | Tấm gương soi lòng người |
Hồ ly chín đuôi ở các nước láng giềng
Hình tượng này lan ra khắp Đông Á, mỗi nơi một sắc thái riêng. Ở Nhật Bản có kitsune và truyền thuyết Tamamo-no-Mae, ở Hàn Quốc có kumiho, mỗi nơi đáng một bài riêng. Ở Việt Nam, Lĩnh Nam chích quái có truyện con cáo chín đuôi ở vùng Tây Hồ bị Lạc Long Quân trừ — một câu chuyện mang dáng dấp riêng của người Việt, gắn với sự tích hồ Tây.
Góc nhìn hôm nay: đọc chuyện hồ ly sao cho hay
Cửu vĩ hồ đang sống rất khoẻ trong phim truyền hình, truyện tranh, tiểu thuyết mạng. Phần lớn lấy cái khung "hồ ly tu luyện, yêu người phàm". Muốn hiểu sâu hơn, có mấy cách:
- Đọc Liêu Trai Chí Dị bản dịch tiếng Việt. Nhiều bản đã có từ lâu; chọn các truyện Anh Ninh, Thanh Phụng, Hồng Ngọc để thấy hồ ly có lòng.
- So nguồn khi xem phim. Khi phim nói "theo Sơn Hải Kinh", thử tra lại: Sơn Hải Kinh chỉ có vài dòng, phần còn lại là sáng tác.
- Xem hiện vật Hán. Các bảo tàng lớn ở Trung Quốc và nhiều sách mỹ thuật in tranh đá Hán có cảnh Tây Vương Mẫu với cửu vĩ hồ; nhìn để thấy hồ ly từng là điềm lành.
- Đọc với trẻ: kể chuyện vua Vũ gặp cáo trắng để trẻ thấy một con vật có thể được người xưa yêu quý, rồi đời sau lại sợ — đây là bài học về cách định kiến hình thành.
Câu hỏi thường gặp
Cửu vĩ hồ xuất hiện lần đầu ở đâu?
Ghi chép sớm nhất là trong Sơn Hải Kinh, ở Nam sơn kinh (núi Thanh Khâu) và Hải ngoại đông kinh (nước Thanh Khâu). Sách chỉ tả vài dòng: thú như cáo, chín đuôi, tiếng như trẻ con.
Cửu vĩ hồ là tốt hay xấu?
Tuỳ thời. Đời Hán nó là điềm lành, gắn với vua Vũ và Tây Vương Mẫu. Từ đời Đường trở đi, hồ ly dần thành yêu tinh trong truyện dân gian, rồi thành Đát Kỷ trong Phong Thần Diễn Nghĩa. Trong Liêu Trai, nhiều hồ ly lại rất tốt.
Đát Kỷ có thật là hồ ly không?
Không. Đát Kỷ là ái phi của Trụ vương được Sử ký nhắc đến, nhưng sử không nói bà là hồ ly. Chi tiết hồ ly nhập Đát Kỷ là sáng tác của thoại bản đời Nguyên và tiểu thuyết Phong Thần Diễn Nghĩa đời Minh.
Vì sao hồ ly có chín đuôi?
Sách Bạch Hổ Thông đời Hán giải thích chín đuôi tượng trưng cho con cháu đông đúc. Số chín trong tư duy cổ Trung Hoa là số dương lớn nhất, chỉ sự đầy đủ, trọn vẹn.
Thanh Khâu là ở đâu?
Thanh Khâu là địa danh trong Sơn Hải Kinh, nơi có cáo chín đuôi. Các nhà nghiên cứu đã đưa ra nhiều phỏng đoán về vị trí thật nhưng không có kết luận chắc chắn; trong văn học, nó là quê hương tưởng tượng của tộc hồ ly.
