"Long sinh cửu tử" là truyền thuyết rồng sinh chín con, con nào cũng không thành rồng, mỗi con một tính và được tạc vào một chỗ riêng trên kiến trúc, đồ vật: quai chuông, chân bia, nóc nhà, chuôi kiếm. Không có một danh sách duy nhất. Hai bản nổi tiếng nhất là của Lý Đông Dương và Dương Thận, đều đời Minh, và chúng khác nhau ở nhiều con.
Long sinh cửu tử bắt đầu từ một câu hỏi của vua
Thành ngữ "long sinh cửu tử, bất thành long" (rồng sinh chín con, không con nào thành rồng) đã có từ trước, dùng để nói anh em một nhà mà tính nết mỗi người một khác. Nhưng việc kê đủ tên chín con thì muộn hơn nhiều.
Theo ghi chép trong văn tập của Lý Đông Dương (1447–1516), một đại thần nổi tiếng đời Minh, vua Minh Hiếu Tông từng hỏi ông: nghe nói rồng sinh chín con, vậy chín con tên gì? Ông không trả lời đủ ngay được, sau đó mới tra cứu và ghi lại thành danh sách. Chuyện này cho thấy ngay cả học giả lớn thời đó cũng không có sẵn một đáp án chuẩn.
Chữ "chín" trong tư duy cổ còn có nghĩa là "nhiều". Có lẽ vì vậy mà các danh sách cứ thay đổi, có bản kể quá chín con.
Danh sách của Lý Đông Dương
| Tên | Tính thích | Hay thấy ở |
|---|---|---|
| Tù Ngưu | Âm nhạc | Đầu cần đàn |
| Nhai Tí | Hiếu sát, hay trừng mắt | Chuôi kiếm, chuôi đao |
| Trào Phong | Ưa mạo hiểm, đứng chỗ cao | Góc mái điện |
| Bồ Lao | Thích kêu to | Quai chuông |
| Toan Nghê | Thích ngồi yên | Bệ tượng Phật |
| Bá Hạ | Thích mang vật nặng | Chân bia đá |
| Bệ Ngạn | Thích kiện tụng, uy nghiêm | Cửa ngục, công đường |
| Phụ Hí | Thích văn chương | Hai bên bia đá |
| Si Vẫn | Thích nuốt | Hai đầu nóc nhà |
Danh sách của Dương Thận
Dương Thận (1488–1559), một học giả uyên bác cùng đời Minh, cũng ghi một danh sách trong tập bút ký của mình. Bản của ông giữ một số con trùng tên nhưng thay vài con khác, và có chỗ gán tính khác.
| Tên | Tính thích | Hay thấy ở |
|---|---|---|
| Bí Hí | Mang vật nặng | Chân bia |
| Si Vẫn | Thích nhìn xa | Nóc nhà |
| Bồ Lao | Thích kêu | Quai chuông |
| Bệ Ngạn | Có uy | Cửa ngục |
| Thao Thiết | Ham ăn uống | Nắp đỉnh, đồ đựng thức ăn |
| Công Phúc | Thích nước | Trụ cầu, cống nước |
| Nhai Tí | Hiếu sát | Chuôi đao |
| Toan Nghê (Kim Nghê) | Thích khói lửa | Lư hương |
| Tiêu Đồ | Thích đóng kín | Vòng cửa |
So hai bảng sẽ thấy: Tù Ngưu, Trào Phong, Phụ Hí không có trong bản Dương Thận; Thao Thiết, Công Phúc, Tiêu Đồ không có trong bản Lý Đông Dương. Toan Nghê thì cả hai đều có, nhưng một bản cho thích ngồi, một bản cho thích khói hương. Đời sau còn có những danh sách khác, có bản thêm cả con thứ mười. Vì vậy khi ai đó khẳng định "chín con rồng là…" như một chân lý, nên nhớ rằng đó chỉ là một trong nhiều dị bản.
Đọc kỹ từng con: vì sao lại đặt ở chỗ ấy
Bồ Lao trên quai chuông
Truyền thuyết kể Bồ Lao sống ven biển, rất sợ cá kình (cá voi). Hễ thấy cá kình là kêu thất thanh. Vì thế người ta đúc Bồ Lao làm quai chuông và làm chày đánh chuông hình cá kình, mong tiếng chuông vang xa. Trong thơ văn, "kình" có khi được dùng để chỉ chày chuông là vì vậy.
Bá Hạ / Bí Hí dưới chân bia
Con này trông giống rùa nhưng có răng, đầu hơi giống rồng. Chuyện kể nó thích mang vật nặng nên được tạc đội bia. Đây là hình dễ thấy nhất ở các đền miếu, lăng mộ Trung Hoa. Ở Việt Nam, những tấm bia tiến sĩ ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám Hà Nội cũng đặt trên lưng rùa đá; người Việt quen gọi đơn giản là rùa đội bia, gắn với hình tượng rùa trường thọ.
Si Vẫn trên nóc mái
Si Vẫn là con vật há miệng ngậm lấy hai đầu nóc nhà ở cung điện lớn. Một số tài liệu cho rằng hình này có nguồn gốc từ con cá có đuôi cong (si vĩ) đặt trên nóc để "chống hoả", vì cá sống dưới nước. Dù gốc gác thế nào, hình tượng này giúp nhận ra mái cung điện cổ từ xa.
Nhai Tí trên chuôi kiếm
"Nhai tí" vốn là từ chỉ cái trừng mắt giận dữ. Thành ngữ "nhai tí tất báo" (một cái trừng mắt cũng phải trả) nói về người hẹp lượng, thù dai. Đặt con vật này trên chuôi kiếm là để thêm uy cho vũ khí.
Bệ Ngạn trên cửa ngục
Bệ Ngạn có dáng giống hổ, tính thích lẽ phải và kiện tụng, nên được tạc ở cửa nhà ngục, công đường. Đây là con vật canh giữ trật tự, uy nghiêm chứ không phải trấn tà.
Thao Thiết trên đồ đồng
Thao Thiết trong bản Dương Thận vốn là một trong Tứ hung, nổi tiếng tham ăn. Hoa văn mặt thú trên đồ đồng thời Thương, Chu được người đời Tống gọi là "văn Thao Thiết". Có bài riêng về Tứ hung trong danh mục này.
Long sinh cửu tử có phải tín ngưỡng cổ không
Nhiều hình tượng trong danh sách có từ rất sớm: hoa văn mặt thú trên đồ đồng Thương – Chu, quai chuông hình thú, rùa đội bia, đầu thú trên nóc mái thời Hán – Đường. Nhưng việc gom chúng lại thành "chín con của rồng" có vẻ là một cách sắp xếp muộn, của giới văn nhân đời Minh, nhằm giải thích những hình trang trí mà họ thấy hằng ngày.
Nói cách khác, đi theo thứ tự lịch sử thì có đồ vật trước, câu chuyện sau. Người ta nhìn thấy con thú trên quai chuông, trên chân bia, rồi đặt tên và gán tính để "giải thích" vì sao nó ở đó.
Góc nhìn hôm nay: tìm chín con rồng trong một buổi tham quan
Danh sách này hữu ích nhất khi đi tham quan di tích. Thay vì chỉ ngắm tổng thể, hãy thử tìm từng chi tiết:
- Quai chuông ở chùa, nhìn kỹ con thú ôm chuông.
- Chân bia ở lăng, đền, Văn Miếu: rùa đội bia, đếm xem có bao nhiêu kiểu đầu khác nhau.
- Hai đầu nóc mái ở cung điện, đền lớn: con thú ngậm nóc hay hình rồng chầu.
- Lư hương đồng: con thú ngồi trên nắp.
- Vòng cửa trên cổng gỗ cổ: mặt thú ngậm vòng.
Ở Việt Nam, nhiều chi tiết này mang phong cách riêng, không hẳn giống Trung Hoa. Ví dụ con nghê, linh vật đặc trưng của mỹ thuật Việt, chỉ đáng nhắc một câu ở đây vì có liên hệ xa với Toan Nghê; câu chuyện riêng của nó thuộc chủ đề linh vật trấn giữ. Khi tham quan, ghi lại và so sánh, đó là cách học mỹ thuật cổ rất vui cho cả gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Long sinh cửu tử gồm những con nào?
Không có danh sách duy nhất. Bản Lý Đông Dương gồm Tù Ngưu, Nhai Tí, Trào Phong, Bồ Lao, Toan Nghê, Bá Hạ, Bệ Ngạn, Phụ Hí, Si Vẫn. Bản Dương Thận thay Tù Ngưu, Trào Phong, Phụ Hí bằng Thao Thiết, Công Phúc, Tiêu Đồ.
Rồng sinh chín con có ý nghĩa gì?
Thành ngữ "rồng sinh chín con, không con nào thành rồng" nói về anh em cùng nhà mà tính nết khác nhau. Còn danh sách tên chín con là cách văn nhân đời Minh giải thích các hình thú trang trí trên kiến trúc và đồ vật.
Con rùa đội bia có phải con của rồng không?
Trong truyền thuyết Trung Hoa, con thú đội bia được gọi là Bá Hạ hoặc Bí Hí, một trong chín con rồng. Ở Việt Nam, như tại Văn Miếu Hà Nội, người ta quen gọi là rùa đội bia và gắn với ý nghĩa rùa trường thọ.
Vì sao có nhiều danh sách chín con rồng khác nhau?
Vì danh sách được gom muộn từ những hình trang trí vốn có từ trước, mỗi học giả ghi theo hiểu biết riêng. Chữ "chín" cũng có nghĩa là nhiều, nên số con không cố định.
Bồ Lao là con gì?
Bồ Lao là con rồng thích kêu to, được đúc làm quai chuông. Truyền thuyết kể nó sợ cá kình nên chày đánh chuông thường làm hình cá kình để tiếng chuông vang xa.
