Kỳ lân Trung Hoa và unicorn phương Tây là hai sinh vật khác nhau, chỉ trùng ở chỗ thường được tả có một sừng. Kỳ lân là "nhân thú" mình hươu đuôi bò, sừng bọc thịt không húc ai, hiện ra khi có thánh nhân. Unicorn là con ngựa hoặc lừa hoang trắng có sừng nhọn, bắt nguồn từ lời kể của người Hy Lạp về Ấn Độ, rồi thành biểu tượng tinh khiết trong văn hoá Kitô giáo trung cổ.
Kỳ lân trong sách cổ Trung Hoa
Kỳ là đực, lân là cái
"Kỳ lân" là tên ghép: kỳ là con đực, lân là con cái, giống như phượng là trống, hoàng là mái. Từ điển Thuyết văn giải tự của Hứa Thận (đời Đông Hán) định nghĩa kỳ là "nhân thú", mình hươu (mi), đuôi bò, một sừng.
Con thú không giẫm cỏ non
Các sách chú giải đời Hán, Tấn kể kỳ lân đi không giẫm lên côn trùng, không bẻ cỏ tươi, sừng có thịt bọc đầu nên dù có sừng cũng không húc. Nó có vũ khí mà không dùng — chính điều đó khiến nó thành biểu tượng của lòng nhân. Bài "Lân chi chỉ" trong Kinh Thi (phần Chu Nam) đã ví con cháu dòng quý tộc nhân hậu như chân, trán, sừng của kỳ lân.
Hình dáng thay đổi theo thời
Kỳ lân đời Hán trên tranh đá trông như con hươu một sừng, mảnh mai. Qua nhiều thế kỷ, nó dần có vảy, bờm lửa, đầu giống rồng, mình giống ngựa hoặc hươu, móng guốc. Kỳ lân đời Minh, Thanh mà ta thấy trên đồ sứ, áo quan phục đã khác xa con thú thanh mảnh thời đầu. Số sừng cũng không cố định: có tranh một sừng, có tranh hai sừng.
Kỳ lân và Khổng Tử: con thú báo hiệu thánh nhân
Câu chuyện nổi tiếng nhất về kỳ lân gắn với Khổng Tử. Kinh Xuân Thu, ghi chép biên niên nước Lỗ, kết thúc ở năm thứ 14 đời Lỗ Ai Công (481 trước Công nguyên) với câu "Tây thú hoạch lân": đi săn ở phía tây, bắt được con lân. Truyện Công Dương kể thêm rằng Khổng Tử nghe tin thì khóc, cho rằng lân là thú của thời thịnh trị, nay hiện ra không đúng lúc lại bị bắt, nghĩa là đạo của ông đã cùng. Truyền thống cho rằng Khổng Tử dừng bút Xuân Thu ở đây, nên người đời sau gọi Xuân Thu là "Lân kinh", và thành ngữ "tuyệt bút ư hoạch lân" chỉ việc dừng viết.
Một truyền thuyết muộn hơn, ghi trong sách Thập di ký của Vương Gia (đời Tấn), kể khi Khổng Tử sắp ra đời có kỳ lân nhả ra tấm ngọc có chữ ở nhà ông. Đây là chuyện thêu dệt sau này, không phải sử liệu, nhưng nó cho thấy kỳ lân đã gắn chặt với hình ảnh bậc thánh: lân hiện lúc thánh sinh, lân chết lúc thánh mất.
Năm 1414: con hươu cao cổ được gọi là kỳ lân
Đây là một trong những chuyện thú vị nhất của lịch sử giao lưu. Năm 1414, đời Minh Vĩnh Lạc, sứ thần nước Bengal (Bằng-gia-lạp) dâng lên triều đình một con hươu cao cổ, vốn có nguồn gốc từ châu Phi, trong thời kỳ các đoàn thuyền của Trịnh Hoà qua lại Ấn Độ Dương. Triều thần gọi nó là "kỳ lân" và coi là điềm lành báo thiên hạ thái bình. Hoạ sĩ Thẩm Độ vẽ bức "Thuỵ ứng kỳ lân đồ" kèm bài tụng.
Vì sao một con hươu cao cổ lại thành kỳ lân? Nó hiền, ăn lá, có cặp sừng bọc lông và da, đi uyển chuyển — đúng những gì sách tả về con thú nhân hậu. Có ý kiến còn cho rằng âm "giri" trong tiếng Somali gần với "kỳ". Ngày nay tiếng Nhật và tiếng Hàn vẫn gọi hươu cao cổ là "kirin"/"girin", chữ viết giống kỳ lân.
Unicorn phương Tây đến từ đâu
Lời kể của Ctesias về Ấn Độ
Ghi chép phương Tây sớm nhất về unicorn thuộc về Ctesias, một thầy thuốc người Hy Lạp sống ở triều đình Ba Tư khoảng năm 400 trước Công nguyên. Trong sách về Ấn Độ, ông tả một loài lừa hoang thân trắng, đầu đỏ sẫm, mắt xanh, trên trán có một sừng, uống nước bằng cốc làm từ sừng ấy thì không bị trúng độc. Ctesias chưa từng đến Ấn Độ; ông chép lời đồn, có lẽ lẫn với tê giác Ấn Độ.
Pliny và "monoceros"
Thế kỷ 1, Pliny Già trong bộ Natural History tả con "monoceros" mình ngựa, đầu hươu, chân voi, đuôi lợn rừng, có một sừng đen dài ở giữa trán, rất dữ và không bắt sống được. Lại một lần nữa, hình ảnh tê giác lấp ló sau lớp lời kể.
Thời trung cổ: con thú thuần khiết
Sách Physiologus và các sách Bestiary trung cổ kể unicorn chỉ chịu nằm yên khi gặp một thiếu nữ trinh trắng. Hình tượng này được đọc theo nghĩa tôn giáo, và unicorn trở thành biểu tượng của sự thanh khiết. Bộ thảm "Quý bà và Kỳ lân" nổi tiếng ở Paris thuộc dòng hình ảnh này, có bài riêng ở danh mục châu Âu trung cổ.
"Sừng unicorn" thật ra là răng kỳ lân biển
Suốt nhiều thế kỷ, giới quý tộc châu Âu trả giá rất cao cho "sừng unicorn" vì tin nó giải được độc. Thực tế đa số là ngà của kỳ lân biển (narwhal), loài cá voi nhỏ ở Bắc Cực có một chiếc răng xoắn dài mọc thẳng ra trước. Người Bắc Âu buôn ngà này xuống phía nam. Năm 1638, nhà tự nhiên học Đan Mạch Ole Worm công khai chứng minh "sừng unicorn" là răng narwhal. Niềm tin giải độc không có cơ sở khoa học.
Còn kỳ lân Trung Hoa chưa bao giờ có chuyện "sừng giải độc" nổi bật như vậy. Giá trị của nó nằm ở đức hạnh, không ở bộ phận cơ thể.
Bảng so sánh kỳ lân và unicorn
| Đặc điểm | Kỳ lân Trung Hoa | Unicorn phương Tây |
|---|---|---|
| Nguồn sớm | Kinh Thi, Xuân Thu (trước Công nguyên) | Ctesias (khoảng năm 400 trước Công nguyên) |
| Thân hình | Hươu, đuôi bò; về sau có vảy, đầu rồng | Ngựa hoặc lừa trắng, có khi râu dê |
| Sừng | Một (có khi hai), bọc thịt, không húc | Một, dài, nhọn, xoắn |
| Tính cách | Nhân hậu, không hại sinh vật | Hoang dã, dữ, chỉ thuần trước thiếu nữ |
| Ý nghĩa | Điềm lành, thánh nhân xuất thế | Thanh khiết, giải độc, quý tộc |
| Liên hệ con thật | Hươu cao cổ năm 1414 được gọi là kỳ lân | Tê giác, răng kỳ lân biển |
Kỳ lân trong đời sống: quan phục, Kỳ Lân Các, lời chúc
- Kỳ Lân Các. Năm 51 trước Công nguyên, Hán Tuyên Đế cho vẽ chân dung mười một công thần ở gác Kỳ Lân. "Được vẽ lên Kỳ Lân Các" thành cách nói về công trạng lớn.
- Quan phục đời Minh. Kỳ lân thêu trên bổ tử của hàng công, hầu, bá, phò mã — tức tước vị cao, không phải quan văn võ thường.
- Lời chúc sinh con. "Kỳ lân tống tử" (kỳ lân đưa con đến) là đề tài tranh Tết quen thuộc, gửi gắm mong con cái giỏi giang.
Ở Việt Nam, lân nằm trong bộ Tứ linh và gắn với múa lân Trung thu, có bài riêng ở danh mục linh vật Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay: khi dịch "unicorn" thành "kỳ lân"
Tiếng Việt quen dịch unicorn là "kỳ lân", và "công ty kỳ lân" chỉ công ty khởi nghiệp được định giá trên một tỷ đô la. Cách dịch tiện, nhưng khiến nhiều người tưởng hai con là một. Khi đọc truyện cổ tích châu Âu, nên hình dung con ngựa trắng; khi đọc sách cổ Trung Hoa, hình dung con hươu hiền đội sừng bọc thịt.
- Nếu có dịp đến các bảo tàng lớn, xem đồ sứ, áo quan phục Minh – Thanh để nhận ra kỳ lân thêu khác rồng thế nào.
- Tìm ảnh bức "Thuỵ ứng kỳ lân đồ" để thấy con hươu cao cổ được vẽ như điềm lành.
- Đọc phần cuối Kinh Xuân Thu và truyện Công Dương để hiểu vì sao "hoạch lân" làm Khổng Tử đau lòng.
Câu hỏi thường gặp
Kỳ lân và unicorn có phải là một không?
Không. Kỳ lân Trung Hoa là con thú nhân hậu mình hươu đuôi bò, báo hiệu thánh nhân. Unicorn là ngựa hoặc lừa trắng một sừng của văn hoá phương Tây, bắt nguồn từ lời kể về Ấn Độ. Chỉ trùng ở chi tiết một sừng.
Kỳ lân có mấy sừng?
Thuyết văn giải tự tả kỳ có một sừng, nhưng tranh tượng các đời có cả một lẫn hai sừng. Điểm đặc biệt là sừng có thịt bọc, tượng trưng cho việc có sức mạnh mà không làm hại.
Vì sao người Nhật gọi hươu cao cổ là kirin?
Năm 1414, triều Minh nhận một con hươu cao cổ do sứ Bengal dâng và gọi nó là kỳ lân, coi là điềm lành. Từ đó tên kỳ lân gắn với hươu cao cổ, tiếng Nhật và tiếng Hàn đến nay vẫn dùng.
Sừng unicorn có thật không?
Những "sừng unicorn" buôn bán ở châu Âu xưa phần lớn là răng của kỳ lân biển (narwhal). Năm 1638, Ole Worm đã chứng minh điều này. Niềm tin sừng giải độc không có cơ sở khoa học.
Tây thú hoạch lân là gì?
Là câu cuối của Kinh Xuân Thu, ghi năm 481 trước Công nguyên nước Lỗ đi săn bắt được con lân. Theo truyện Công Dương, Khổng Tử khóc vì cho rằng lân xuất hiện sai thời, và truyền thống cho rằng ông dừng bút Xuân Thu ở đó.
