Tứ tượng là bốn linh thú canh giữ bốn phương trời trong thiên văn cổ Trung Hoa: Thanh Long ở phương Đông, Bạch Hổ ở phương Tây, Chu Tước ở phương Nam, Huyền Vũ ở phương Bắc. Mỗi con đại diện cho bảy chòm sao trong hệ Nhị thập bát tú, đồng thời gắn với một mùa, một màu và một hành. Tứ tượng khác Tứ linh (Long, Lân, Quy, Phụng): một bên là bản đồ bầu trời, một bên là nhóm điềm lành.
Tứ tượng là gì: bốn con vật vẽ lên bầu trời
Người xưa nhìn lên trời đêm, thấy Mặt Trăng mỗi đêm dừng ở một vùng sao khác nhau. Họ chia đường đi ấy thành 28 "trạm nghỉ", gọi là Nhị thập bát tú. Rồi họ gom 28 tú thành bốn nhóm, mỗi nhóm bảy tú, và tưởng tượng mỗi nhóm thành một con vật khổng lồ trải dài trên bầu trời.
Vì vậy Tứ tượng trước hết là một công cụ thiên văn. Nhìn nhóm sao nào đang mọc lúc chạng vạng, người ta biết đang là mùa nào. Chỉ về sau các con vật này mới mang thêm ý nghĩa canh giữ, trấn yểm, che chở.
Bảng Tứ tượng và Nhị thập bát tú
| Linh thú | Phương | Mùa | Màu | Hành | Bảy tú |
|---|---|---|---|---|---|
| Thanh Long (rồng xanh) | Đông | Xuân | Xanh | Mộc | Giác, Cang, Đê, Phòng, Tâm, Vĩ, Cơ |
| Chu Tước (chim đỏ) | Nam | Hạ | Đỏ | Hoả | Tỉnh, Quỷ, Liễu, Tinh, Trương, Dực, Chẩn |
| Bạch Hổ (hổ trắng) | Tây | Thu | Trắng | Kim | Khuê, Lâu, Vị, Mão, Tất, Chuỷ, Sâm |
| Huyền Vũ (rùa quấn rắn) | Bắc | Đông | Đen | Thuỷ | Đẩu, Ngưu, Nữ, Hư, Nguy, Thất, Bích |
Một ví dụ dễ thấy: tú "Tâm" của Thanh Long chứa ngôi sao đỏ rực mà thiên văn học hiện đại gọi là Antares, nằm trong chòm Thiên Yết (Bọ Cạp). Người xưa coi đó là trái tim của con rồng. Nhóm "Sâm" của Bạch Hổ phần lớn trùng với chòm Lạp Hộ (Orion) quen thuộc của bầu trời mùa đông.
Bằng chứng khảo cổ: rồng và hổ từ hàng nghìn năm trước
Ngôi mộ ở Tây Thuỷ Pha
Năm 1987, các nhà khảo cổ ở Tây Thuỷ Pha, Bộc Dương (tỉnh Hà Nam) phát hiện một ngôi mộ thuộc văn hoá Ngưỡng Thiều, niên đại khoảng sáu nghìn năm trước. Hai bên người chết là hình một con rồng và một con hổ xếp bằng vỏ trai, rồng ở phía đông, hổ ở phía tây. Nhiều nhà nghiên cứu coi đây là tiền thân của cặp Thanh Long – Bạch Hổ. Việc diễn giải theo hướng thiên văn vẫn còn tranh luận, nhưng sự trùng hợp về phương hướng rất đáng chú ý.
Hộp sơn mài trong mộ Tăng Hầu Ất
Năm 1978, mộ Tăng Hầu Ất (khoảng năm 433 trước Công nguyên) ở Tuỳ Châu, Hồ Bắc được khai quật. Trên nắp một hộp sơn mài đựng áo có viết đủ tên 28 tú quanh chữ "Đẩu", hai bên vẽ rồng và hổ. Đây là danh sách Nhị thập bát tú đầy đủ sớm nhất từng tìm thấy.
Ngói Hán và tranh tường
Đời Hán, bốn linh thú được đúc trên ngói đầu mái (ngói đương) ở kinh đô Trường An, mỗi phía một con. Chúng cũng xuất hiện trên gương đồng, quan tài đá, tranh tường mộ. Tranh tường Tứ thần trong lăng mộ Cao Câu Ly (bán đảo Triều Tiên) và mộ cổ Takamatsuzuka, Kitora ở Nhật cho thấy hình tượng này đã lan khắp Đông Á.
Từng linh thú một
Thanh Long: rồng xanh mùa xuân
Thanh Long là con rồng trải dài trên trời phương Đông. Kinh Dịch, quẻ Càn, có các hào nói về rồng: "tiềm long" (rồng ẩn), "kiến long tại điền" (rồng hiện ở ruộng), "phi long tại thiên" (rồng bay trên trời). Nhiều học giả hiện đại cho rằng các hào này mô tả vị trí của chòm Thanh Long trên bầu trời theo mùa: mùa đông chìm dưới chân trời, mùa xuân nhô lên, mùa hè vắt ngang trời. Đây là cách giải thích hợp lý nhưng không phải kết luận duy nhất.
Chu Tước: chim đỏ phương Nam
Chu Tước là chim lửa, tượng trưng mùa hè và phương Nam. Nhiều người nhầm Chu Tước với phượng hoàng. Hai hình tượng có lúc được vẽ giống nhau, nhưng về nguồn gốc thì khác: Chu Tước là một nhóm sao, phượng hoàng là chim điềm lành hiện ra khi thiên hạ thái bình.
Bạch Hổ: hổ trắng phương Tây
Màu trắng ứng với hành Kim và mùa thu, mùa của gặt hái, của hình phạt và binh khí theo quan niệm cổ. Vì vậy Bạch Hổ mang sắc thái uy nghiêm, gắn với võ bị. Trong tín ngưỡng dân gian, "Bạch Hổ" còn là tên một sao xấu trong lịch, khác hẳn linh thú canh giữ trời Tây.
Huyền Vũ: rùa và rắn quấn nhau
Huyền Vũ là hình tượng lạ nhất: một con rùa có rắn quấn quanh. "Huyền" là màu đen, màu của phương Bắc và nước. Đến đời Tống, vì kiêng tên huý tổ tiên nhà vua là Triệu Huyền Lãng, chữ "Huyền" được đổi thành "Chân", nên Huyền Vũ còn gọi là Chân Vũ. Đạo giáo nhân cách hoá Huyền Vũ thành Huyền Thiên Thượng Đế, một vị thần trấn phương Bắc, dẹp yêu ma.
"Trước Chu Tước, sau Huyền Vũ": Tứ tượng trong lễ nghi và kiến trúc
Sách Lễ ký, thiên Khúc lễ, có câu quy định đội ngũ khi hành quân: phía trước là cờ Chu Điểu, phía sau Huyền Vũ, bên trái Thanh Long, bên phải Bạch Hổ. Cờ vẽ bốn linh thú giúp quân lính biết phương hướng. Quy ước "tả Thanh Long, hữu Bạch Hổ" từ đây đi vào bố cục cung điện, thành quách, mộ phần và cả văn học.
Trong thuật phong thuỷ, bốn tên gọi này được dùng để gọi địa hình quanh một nơi ở hay ngôi mộ. Đó là một hệ quan niệm văn hoá được nhiều thời đại tin theo; bài này chỉ kể để hiểu nguồn gốc tên gọi, không bàn chuyện linh nghiệm.
Tứ tượng khác Tứ linh thế nào
Đây là chỗ người Việt hay nhầm nhất, vì cả hai đều có rồng và đều là "bộ bốn".
| Tứ tượng | Tứ linh | |
|---|---|---|
| Gồm | Thanh Long, Bạch Hổ, Chu Tước, Huyền Vũ | Long, Lân, Quy, Phụng |
| Nguồn gốc | Thiên văn: 28 tú chia bốn phương | Lễ ký, thiên Lễ vận: "Lân, Phượng, Quy, Long gọi là tứ linh" |
| Ý nghĩa | Phương hướng, mùa, canh giữ | Điềm lành, đức của bậc thánh vương |
| Có hổ không | Có (Bạch Hổ) | Không |
Rùa có mặt ở cả hai bộ, nhưng Huyền Vũ là rùa quấn rắn, còn Quy trong Tứ linh là rùa đơn, biểu tượng trường thọ. Tứ linh trong văn hoá Việt có bài riêng ở danh mục linh vật Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay: tìm Tứ tượng quanh mình
- Đền Quán Thánh, Hà Nội. Đền thờ Huyền Thiên Trấn Vũ, một trong Thăng Long tứ trấn, trấn giữ phía bắc kinh thành. Tượng đồng đúc cuối thế kỷ 17, cao gần bốn mét, là dấu vết rõ nhất của tín ngưỡng Huyền Vũ ở Việt Nam.
- Ngắm sao. Đêm mùa hè, nhìn phía nam sẽ thấy sao Tâm đỏ rực của Thanh Long; đêm mùa đông, chòm Sâm của Bạch Hổ rất dễ nhận. Một ứng dụng bản đồ sao có ghi chú tên chòm phương Tây đủ để đối chiếu.
- Sách nên đọc. Các sách nhập môn về thiên văn cổ Trung Hoa và phần Thiên quan thư trong Sử ký của Tư Mã Thiên, nơi ghi các vùng sao theo bốn phương.
- Đọc truyện, xem phim cho đúng. Khi gặp "tứ thần thú" trong truyện, hỏi xem tác giả đang dùng Tứ tượng hay lẫn với Tứ linh.
Câu hỏi thường gặp
Tứ tượng gồm những con gì?
Tứ tượng gồm Thanh Long (phương Đông), Chu Tước (phương Nam), Bạch Hổ (phương Tây) và Huyền Vũ (phương Bắc). Mỗi con đại diện bảy chòm trong Nhị thập bát tú.
Tứ tượng và Tứ linh khác nhau thế nào?
Tứ tượng là bốn nhóm sao canh bốn phương trời, có Bạch Hổ. Tứ linh là Long, Lân, Quy, Phụng theo Lễ ký, nhóm điềm lành, không có hổ. Hai bộ có nguồn gốc và ý nghĩa khác nhau.
Huyền Vũ là con gì?
Huyền Vũ là hình rùa có rắn quấn quanh, linh thú phương Bắc, ứng với màu đen và hành Thuỷ. Đạo giáo về sau nhân cách hoá thành Huyền Thiên Thượng Đế, được thờ ở đền Quán Thánh, Hà Nội.
Chu Tước có phải phượng hoàng không?
Không hẳn. Chu Tước là nhóm sao phương Nam trong thiên văn cổ, còn phượng hoàng là chim điềm lành. Hai hình có lúc được vẽ giống nhau nên dễ nhầm.
Tứ tượng có từ bao giờ?
Danh sách 28 tú đầy đủ sớm nhất nằm trên hộp sơn mài mộ Tăng Hầu Ất, khoảng năm 433 trước Công nguyên. Hình rồng và hổ bằng vỏ trai ở Tây Thuỷ Pha, khoảng sáu nghìn năm trước, có thể là tiền thân nhưng còn tranh luận.
