Dracula và ma cà rồng trong văn học: từ chuyện dân gian tới Bram Stoker

Dracula là nhân vật bá tước ma cà rồng trong tiểu thuyết cùng tên của nhà văn Ireland Bram Stoker, xuất bản năm 1897. Trước Stoker, ma cà rồng đã có trong văn hoá dân gian Đông Âu và trong truyện của Polidori, Le Fanu; nhưng chính Dracula định hình hình ảnh quý tộc áo choàng đen, lâu đài trên núi, sợ tỏi và thánh giá mà ta quen biết. Mối liên hệ giữa bá tước Dracula và vị vương công có thật Vlad III xứ Wallachia ít chặt chẽ hơn nhiều so với lời đồn.

Ma cà rồng trong văn hoá dân gian

Ở vùng Balkan và Đông Âu, từ lâu đã có niềm tin dân gian về người chết trở về quấy nhiễu người sống. Những sinh vật này khác xa nhân vật quý phái trong tiểu thuyết: chúng thường là nông dân bình thường trong làng, được cho là gây bệnh tật, mất mùa.

Châu Âu phương Tây biết đến chữ "vampire" chủ yếu qua những báo cáo của các quan chức Áo ở vùng Serbia vào thập niên 1720–1730. Họ ghi lại các vụ dân làng tin rằng người chết đã trở về, như trường hợp Peter Plogojowitz năm 1725 và Arnold Paole vài năm sau đó. Các báo cáo này được in và bàn tán khắp các nước Tây Âu, khiến chữ "vampire" đi vào nhiều ngôn ngữ châu Âu.

Ngày nay các nhà nghiên cứu giải thích nhiều chi tiết "ma cà rồng" trong các vụ ấy bằng hiểu biết chưa đầy đủ thời đó về quá trình phân huỷ tự nhiên của thi thể, cộng với nỗi sợ dịch bệnh lan trong làng. Một giả thuyết từng được bàn nhiều là bệnh porphyria làm người bệnh sợ ánh sáng; giả thuyết này đã bị phần lớn giới y khoa bác bỏ.

Ma cà rồng bước vào văn học

The Vampyre ra đời từ một đêm mùa hè năm 1816 bên hồ Geneva, khi nhóm của nhà thơ Byron thi nhau viết truyện ma. Cũng từ cuộc thi này mà một tác phẩm khác rất nổi tiếng ra đời, nhưng đó là câu chuyện của một bài khác.

Bram Stoker và cuốn Dracula

Người viết

Bram Stoker (1847–1912) sinh ở Dublin, Ireland. Ông làm công chức, viết phê bình sân khấu, rồi trở thành người quản lý nhà hát Lyceum ở London cho diễn viên nổi tiếng Henry Irving suốt nhiều năm. Viết văn là nghề tay trái của ông. Stoker dành khoảng bảy năm tìm tư liệu và ghi chép trước khi Dracula ra đời năm 1897.

Cách kể chuyện đặc biệt

Dracula không có người kể chuyện duy nhất. Cả cuốn sách là tập hợp nhật ký, thư từ, điện tín, bài báo, ghi âm của nhiều nhân vật: luật sư trẻ Jonathan Harker tới lâu đài bá tước ở Transylvania, vị hôn thê Mina, bác sĩ Seward, giáo sư Van Helsing… Người đọc tự ghép các mảnh lại, giống như các nhân vật tự ghép manh mối để hiểu chuyện gì đang xảy ra. Cách kể này khiến câu chuyện có cảm giác "tài liệu thật", rất hiện đại so với thời đó.

Những chi tiết đã thành quy ước

• Bá tước không có bóng trong gương.
• Sợ tỏi, thánh giá, bánh thánh.
• Có thể biến thành sói, dơi, sương mù.
• Phải được mời mới vào được nhà.

Một chi tiết hay bị hiểu sai: trong tiểu thuyết, Dracula vẫn đi lại giữa ban ngày ở London, chỉ là sức mạnh bị giới hạn. Ý tưởng ma cà rồng bị ánh mặt trời tiêu diệt phổ biến nhờ bộ phim câm Nosferatu năm 1922.

Dracula và Vlad III: mối liên hệ bị thổi phồng

Vlad III (thế kỷ 15) là vương công xứ Wallachia, nay thuộc Romania, nổi tiếng với những hình phạt tàn khốc trong các cuộc chiến của thời ông. Ông được gọi là "Drăculea", tức "con trai của Dracul", vì cha ông là thành viên Dòng Hiệp sĩ Rồng.

Ghi chép làm việc của Stoker, nay được lưu giữ, cho thấy ông lấy cái tên "Dracula" từ một cuốn sách về Wallachia và Moldavia của William Wilkinson, đọc ở thư viện thị trấn Whitby (Anh) năm 1890. Trong ghi chép đó, ông chủ yếu chú ý tới cái tên và chú thích rằng "Dracula" trong tiếng địa phương có nghĩa là "quỷ". Nhiều nhà nghiên cứu, nổi bật là Elizabeth Miller, cho rằng không có bằng chứng Stoker biết nhiều về cuộc đời Vlad, và việc đồng nhất bá tước Dracula với Vlad là chuyện của các nhà viết sách và du lịch về sau.

Lâu đài Bran ở Romania thường được giới thiệu là "lâu đài Dracula", nhưng Stoker chưa từng tới Romania, và mối liên hệ của Vlad III với lâu đài này cũng rất mờ nhạt. Đây là ví dụ điển hình về chuyện văn học dần dần "trở thành" lịch sử trong trí nhớ đại chúng.

Dracula trên màn ảnh

Năm 1922, đạo diễn Đức F. W. Murnau làm phim câm Nosferatu, phỏng theo Dracula nhưng không xin phép, đổi tên nhân vật thành bá tước Orlok. Bà Florence Stoker, vợ goá nhà văn, kiện và thắng; toà án Đức ra lệnh huỷ các bản phim. May mắn là một số bản vẫn sống sót, và Nosferatu ngày nay được coi là kinh điển.

Năm 1931, hãng Universal làm Dracula với nam diễn viên Bela Lugosi. Giọng nói chậm rãi, ánh mắt và chiếc áo choàng của ông trở thành hình mẫu Dracula cho cả thế kỷ. Từ cuối thập niên 1950, hãng Hammer của Anh làm loạt phim Dracula màu với Christopher Lee. Ngày nay ma cà rồng có mặt trong đủ loại phim, từ kinh dị tới hài hước dành cho gia đình.

Góc nhìn hôm nay: đọc Dracula thế nào

Đọc Dracula hôm nay, người ta thấy trong đó cả nỗi lo của nước Anh cuối thế kỷ 19: về khoa học và mê tín, về người lạ từ nơi khác đến, về điện tín, máy ghi âm, những công nghệ mới mẻ khi ấy. Đó là lý do cuốn sách vẫn được dạy trong các lớp văn học.

Với độc giả trẻ, tiểu thuyết gốc phù hợp từ tuổi thiếu niên trở lên. Trẻ nhỏ muốn làm quen với ma cà rồng có thể bắt đầu bằng các phim hoạt hình hài hước như Hotel Transylvania (2012), nơi Dracula là một ông bố lo lắng cho con gái. Bố mẹ có thể nhân dịp đó kể rằng ma cà rồng là nhân vật của truyện kể, có lịch sử riêng từ những ngôi làng Đông Âu tới tiểu thuyết Anh.

Ở thị trấn Whitby ven biển nước Anh, nơi Stoker nghỉ hè và là bối cảnh một phần tiểu thuyết, có tàn tích tu viện Whitby trên vách đá rất nổi tiếng. Ai quan tâm có thể tìm các ấn bản Dracula có chú giải, hoặc sách về ghi chép làm việc của Stoker để thấy một cuốn tiểu thuyết lớn được xây dựng như thế nào.