Godzilla là quái thú khổng lồ ra đời trong bộ phim Gojira năm 1954 của hãng Toho (Nhật Bản), do Honda Ishirō đạo diễn và Tsuburaya Eiji phụ trách kỹ xảo. Từ một phim đen trắng u buồn về nỗi sợ thời hậu chiến, Godzilla trở thành biểu tượng của cả một dòng phim gọi là kaiju, tức "quái thú", với hơn ba mươi phim của Toho và nhiều phim Hollywood. Năm 2024, Godzilla Minus One trở thành phim Godzilla đầu tiên đoạt giải Oscar, ở hạng mục hiệu ứng hình ảnh.
Kaiju là gì
"Kaiju" trong tiếng Nhật nghĩa đen là "con thú kỳ lạ". Trong điện ảnh, chữ này chỉ những quái thú khổng lồ cao hàng chục mét, đi qua thành phố, đánh nhau với quái thú khác hoặc với con người. Thể loại phim xoay quanh chúng gọi là phim kaiju, một nhánh quan trọng của dòng tokusatsu, tức phim kỹ xảo đặc biệt Nhật Bản.
Kaiju khác quái vật trong phim kinh dị phương Tây ở chỗ chúng thường không "ác" theo nghĩa đơn giản. Chúng giống thiên tai: động đất, sóng thần, bão lớn, đến rồi đi, để lại câu hỏi cho con người về cách mình sống với tự nhiên và với chính sức mạnh mình tạo ra.
Năm 1954: bộ phim đầu tiên
Bối cảnh ra đời
Nhà sản xuất Tanaka Tomoyuki của hãng Toho lên ý tưởng làm phim quái thú khổng lồ vào năm 1954. Hai nguồn cảm hứng thường được nhắc tới: bộ phim Mỹ The Beast from 20,000 Fathoms (1953) về một con khủng long thức dậy, và sự kiện tàu đánh cá Nhật Bản Daigo Fukuryū Maru bị nhiễm bụi phóng xạ từ một vụ thử vũ khí ở Thái Bình Dương tháng 3 năm 1954. Nỗi lo về phóng xạ lúc đó rất thật với người Nhật.
Trong phim, Godzilla là sinh vật cổ đại bị các vụ thử đánh thức, tiến vào Tokyo. Phim đen trắng, nhịp chậm, nhiều cảnh người dân sơ tán, bệnh viện quá tải, nhà khoa học day dứt. Ít ai ngờ đây lại là khởi đầu của một thương hiệu kéo dài hơn bảy mươi năm.
Những người làm nên Godzilla
- Honda Ishirō (đạo diễn): người từng đi lính và chứng kiến cảnh đổ nát sau chiến tranh, mang vào phim không khí trầm buồn.
- Tsuburaya Eiji (kỹ xảo): dựng thành phố thu nhỏ, mô hình xe lửa, nhà cửa để quái thú giẫm qua.
- Ifukube Akira (âm nhạc): sáng tác giai điệu chủ đề nặng nề, dồn dập mà khán giả nhận ra ngay. Tiếng gầm nổi tiếng của Godzilla được tạo bằng cách miết găng tay da có phủ nhựa thông lên dây đàn contrabass rồi xử lý âm thanh.
- Nakajima Haruo: diễn viên mặc bộ đồ quái thú nặng nề trong phim đầu và nhiều phim sau đó.
Cái tên "Gojira" được cho là ghép từ "gorira" (khỉ đột) và "kujira" (cá voi), tức một sinh vật mạnh như khỉ đột, to như cá voi. Khi phim sang Mỹ, tên được phiên thành "Godzilla".
Suitmation: người mặc đồ quái thú giữa thành phố tí hon
Thay vì làm hoạt hình từng khung hình bằng mô hình nhỏ như phim King Kong (1933), Toho chọn cách rẻ và nhanh hơn: cho người mặc bộ đồ quái thú, đi giữa mô hình thành phố, quay chậm để chuyển động trông nặng nề. Kỹ thuật này về sau được gọi là "suitmation".
Bộ đồ đầu tiên nặng tới mức diễn viên chỉ chịu được vài phút trong ánh đèn trường quay nóng bức. Mô hình nhà cửa được làm để sụp đổ theo từng mảng khi bị chạm vào. Cách làm thủ công này tạo nên "chất" riêng của phim kaiju Nhật: hơi vụng, nhưng có sức nặng vật lý mà nhiều khán giả vẫn yêu thích tới nay.
Bảy mươi năm, bốn thời kỳ
| Thời kỳ | Khoảng năm | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Shōwa | 1954–1975 | Từ phim u buồn chuyển dần sang phim gia đình; Godzilla thành người bảo vệ Trái Đất, đối đầu Rodan, Mothra, King Ghidorah |
| Heisei | 1984–1995 | Quay lại giọng nghiêm túc hơn, các phim nối tiếp nhau thành một mạch truyện |
| Millennium | 1999–2004 | Mỗi phim gần như một câu chuyện riêng, khởi động lại từ phim gốc 1954 |
| Reiwa | Từ 2016 | Shin Godzilla (2016) của Anno Hideaki và Higuchi Shinji; Godzilla Minus One (2023) của Yamazaki Takashi |
Song song, Hollywood làm phim Godzilla năm 1998 và từ năm 2014 xây dựng một loạt phim quái thú riêng, trong đó Godzilla gặp cả King Kong. Ngoài ra còn rất nhiều phim hoạt hình, truyện tranh dựa trên nhân vật này.
Những kaiju "đồng nghiệp"
Thành công của Godzilla mở đường cho cả một vườn thú kaiju: Rodan (thằn lằn bay khổng lồ, 1956), Mothra (ngài khổng lồ, 1961), King Ghidorah (rồng ba đầu, 1964). Hãng Daiei làm Gamera, con rùa khổng lồ biết bay, từ năm 1965, được gọi là "người bạn của trẻ em". Nhiều kaiju trong số này có gốc gác từ thần thoại và sinh vật thật, nhưng được phóng to lên kích cỡ toà nhà.
Godzilla Minus One và giải Oscar
Godzilla Minus One (2023) lấy bối cảnh nước Nhật kiệt quệ sau chiến tranh, kể về một người đàn ông mang mặc cảm phải tìm lại ý nghĩa sống. Phim được làm với kinh phí khiêm tốn so với Hollywood, đội kỹ xảo không đông, nhưng đạt hiệu ứng hình ảnh rất thuyết phục. Tại lễ trao giải Oscar lần thứ 96 (tháng 3/2024), phim đoạt giải Hiệu ứng hình ảnh xuất sắc nhất, lần đầu tiên một phim Godzilla nhận giải Oscar.
Thành công này cho thấy sức sống của Godzilla không nằm ở quái thú to cỡ nào, mà ở chỗ mỗi thời đại lại dùng nó để nói về nỗi sợ của mình: phóng xạ năm 1954, sự lúng túng của bộ máy trước thảm hoạ trong Shin Godzilla năm 2016, mặc cảm và sự phục hồi trong Minus One.
Góc nhìn hôm nay: xem Godzilla thế nào cho hay
Với người mới, nên bắt đầu từ phim gốc 1954 để hiểu vì sao Godzilla ra đời, rồi xem một phim thời Shōwa vui nhộn để thấy nhân vật đổi khác ra sao, cuối cùng là Godzilla Minus One. Xem theo thứ tự đó giống như đọc một cuốn sử nhỏ về điện ảnh Nhật.
Với gia đình có trẻ nhỏ, lưu ý phim gốc 1954 và Minus One có không khí nặng nề, cảnh thành phố đổ nát và mất mát; phù hợp hơn với trẻ lớn và thiếu niên xem cùng cha mẹ. Các phim thời Shōwa giữa và cuối thì nhẹ nhàng, nhiều cảnh quái thú vật nhau như đấu vật, hợp với trẻ nhỏ hơn. Các video hậu trường về mô hình thu nhỏ và bộ đồ quái thú là cách tốt để trẻ bớt sợ và thích thú với nghề làm phim.
Ở Tokyo, khu Shinjuku có đầu Godzilla khổng lồ gắn trên nóc một khách sạn, là điểm chụp ảnh quen thuộc của du khách. Năm 2004, Godzilla được gắn ngôi sao trên Đại lộ Danh vọng Hollywood.
Câu hỏi thường gặp
Phim Godzilla đầu tiên ra năm nào?
Phim Godzilla đầu tiên là Gojira, công chiếu tại Nhật năm 1954, do hãng Toho sản xuất. Đạo diễn là Honda Ishirō, kỹ xảo do Tsuburaya Eiji phụ trách. Phim đen trắng và mang không khí trầm buồn thời hậu chiến.
Kaiju là gì?
Kaiju trong tiếng Nhật nghĩa là "con thú kỳ lạ", dùng để chỉ những quái thú khổng lồ trong phim như Godzilla, Mothra, Gamera. Phim kaiju là một nhánh của dòng phim kỹ xảo đặc biệt tokusatsu của Nhật Bản.
Tên Godzilla có nghĩa là gì?
Tên gốc tiếng Nhật "Gojira" được cho là ghép từ "gorira" (khỉ đột) và "kujira" (cá voi). Khi phim phát hành ở Mỹ, tên được phiên thành Godzilla. Ý nghĩa là một sinh vật mạnh như khỉ đột và to như cá voi.
Godzilla Minus One đoạt giải gì?
Godzilla Minus One (2023) của đạo diễn Yamazaki Takashi đoạt giải Oscar Hiệu ứng hình ảnh xuất sắc nhất tại lễ trao giải lần thứ 96 năm 2024. Đây là phim Godzilla đầu tiên nhận giải Oscar.
Phim Godzilla có hợp cho trẻ em xem không?
Tuỳ phim. Phim gốc 1954 và Godzilla Minus One có không khí nặng nề, cảnh đổ nát, hợp hơn với trẻ lớn xem cùng cha mẹ. Nhiều phim thời Shōwa giữa và cuối nhẹ nhàng, giống đấu vật quái thú, dễ xem hơn với trẻ nhỏ.
