Smaug là con rồng lửa có cánh trong tiểu thuyết Anh chàng Hobbit (1937) của J. R. R. Tolkien: nó chiếm vương quốc người lùn dưới núi Cô Độc, nằm ngủ trên đống vàng, và bị bắn hạ bằng một mũi tên đen trúng chỗ hở trên ngực. Ngoài Smaug, thế giới Trung Địa của Tolkien còn có Glaurung, "cha của loài rồng", và Ancalagon Đen, con rồng có cánh lớn nhất. Tolkien xây những con rồng này từ chất liệu thần thoại Bắc Âu và Anglo-Saxon mà ông nghiên cứu cả đời.
Tolkien và nỗi mê rồng từ thuở nhỏ
J. R. R. Tolkien (1892–1973) là giáo sư ngôn ngữ học ở Đại học Oxford, chuyên về tiếng Anh cổ và văn học Bắc Âu trung cổ. Trong bài tiểu luận On Fairy-Stories (Về truyện thần tiên), ông kể rằng khi còn bé ông đã khao khát rồng một cách sâu sắc, dù biết chẳng bao giờ muốn có con rồng nào sống gần nhà mình.
Câu chuyện thơ ấu ông yêu nhất là truyện Sigurd giết rồng Fáfnir trong thần thoại Bắc Âu. Fáfnir vốn là người, vì lòng tham giữ kho vàng mà hoá rồng, nằm canh của cải. Hình ảnh rồng gắn với vàng và lòng tham đi suốt các tác phẩm của Tolkien.
Năm 1936, Tolkien có bài giảng nổi tiếng về các quái vật trong sử thi Anh cổ, bênh vực ý kiến rằng con rồng trong sử thi không phải chi tiết trẻ con mà là trung tâm ý nghĩa của tác phẩm. Bài giảng ấy làm thay đổi cách giới học thuật đọc văn học trung cổ.
Smaug: con rồng của Anh chàng Hobbit
Kẻ chiếm núi Cô Độc
Theo truyện, Smaug bay từ phương bắc tới, tấn công vương quốc người lùn ở núi Cô Độc (Erebor) và thị trấn Dale dưới chân núi, rồi chiếm kho báu khổng lồ của người lùn. Nó nằm ngủ trên đống vàng suốt gần hai thế kỷ, tới khi Bilbo Baggins cùng mười ba người lùn của Thorin Oakenshield tìm đến.
Cuộc trò chuyện với kẻ trộm
Cảnh đáng nhớ nhất là khi Bilbo, nhờ chiếc nhẫn tàng hình, lẻn vào hang và trò chuyện với Smaug. Con rồng kiêu ngạo, giọng nói mê hoặc, khoe bộ giáp kim cương đá quý dính chặt vào bụng do nằm lâu trên kho báu. Bilbo tinh mắt nhận ra một mảng trống không có giáp ở ngực trái. Tolkien để cuộc đấu trí bằng lời nói này quan trọng không kém trận chiến, đúng như truyền thống truyện Bắc Âu, nơi người anh hùng phải đối đáp khéo với rồng.
Một chi tiết khác có gốc từ văn học Anh cổ: Bilbo lấy trộm một chiếc cốc vàng, khiến con rồng phát hiện và nổi giận. Trong sử thi Anh cổ cũng có cảnh một chiếc cốc bị lấy khỏi kho báu đánh thức con rồng.
Mũi tên đen
Smaug bay tới thị trấn hồ Esgaroth để trả thù. Một con chim hét già đã nghe được bí mật về mảng ngực hở và báo cho Bard, cung thủ hậu duệ các lãnh chúa Dale. Bard bắn mũi tên đen, mũi tên gia truyền cuối cùng, trúng đúng chỗ đó. Smaug rơi xuống hồ.
Những con rồng khác của Trung Địa
| Tên | Loại | Tác phẩm | Điểm nổi bật |
|---|---|---|---|
| Glaurung | Rồng lửa không cánh | Silmarillion, Những đứa con của Húrin | "Cha của loài rồng"; đáng sợ nhất ở ánh mắt và lời nói gieo rắc dối trá |
| Ancalagon Đen | Rồng lửa có cánh | Silmarillion | Con rồng có cánh lớn nhất, bị hạ trong trận chiến cuối của Thời đại thứ nhất |
| Smaug | Rồng lửa có cánh | Anh chàng Hobbit | Kiêu ngạo, thông minh, mê kho báu; con rồng lớn cuối cùng của thời đại |
| Scatha | Rồng lạnh | Phụ lục Chúa tể những chiếc nhẫn | Bị một thủ lĩnh loài người giết ở dãy núi Xám |
| Chrysophylax | Rồng | Farmer Giles of Ham (1949) | Truyện hài hước; con rồng tham lam nhưng nhát gan |
Trong thế giới Tolkien, rồng được Morgoth, thế lực bóng tối đầu tiên, tạo ra. Ông phân biệt "rồng lạnh" (không phun lửa) và "rồng lửa", rồng có cánh và rồng bò. Glaurung đáng chú ý vì nó không có cánh nhưng là một trong những nhân vật ác đáng sợ nhất: sức mạnh của nó nằm ở khả năng lừa dối, làm người ta quên và tin vào điều sai.
Rồng của Tolkien khác rồng phương Đông thế nào
Người Việt quen với rồng là linh vật cao quý, gắn với mưa thuận gió hoà và vương quyền. Rồng của Tolkien thuộc dòng rồng châu Âu: tham lam, kiêu ngạo, nằm canh vàng, là thử thách cho người anh hùng. Hiểu khác biệt này giúp đọc truyện Tolkien đúng tinh thần:
- Rồng là lòng tham hoá thân: Smaug không dùng được vàng, chỉ nằm trên đó. "Bệnh rồng" về sau lây sang cả Thorin, khi ông bị kho báu làm mờ mắt.
- Rồng biết nói và rất thông minh: lời rồng nguy hiểm như lửa rồng.
- Kẻ diệt rồng không nhất thiết là người mạnh nhất: Bilbo nhỏ bé đóng góp bằng sự tinh ý, Bard bằng lòng dũng cảm và một con chim báo tin.
Cuộc trò chuyện giữa Bilbo và Smaug còn là bài học về sự khôn ngoan. Bilbo không nói tên thật, chỉ xưng bằng những câu đố về những gì mình đã trải qua, vì trong truyện cổ, để rồng biết tên mình là để nó nắm thóp mình. Smaug thì gieo nghi ngờ, bảo rằng người lùn chỉ lợi dụng Bilbo. Lời rồng nửa thật nửa giả, đúng kiểu những lời nói khó cãi nhất.
Smaug trên màn ảnh
Trong bộ ba phim The Hobbit của đạo diễn Peter Jackson, Smaug xuất hiện trọn vẹn ở phần hai, The Desolation of Smaug (2013). Nam diễn viên Benedict Cumberbatch lồng tiếng và thực hiện ghi hình chuyển động cho con rồng, đem tới giọng nói trầm, chậm, đầy kiêu căng. Thiết kế phim làm Smaug có bốn chi, trong đó hai chi trước là cánh, giống một số loài dơi, thay vì bốn chân và hai cánh như rồng cổ điển châu Âu.
Trước đó, chính Tolkien đã vẽ minh hoạ cho Anh chàng Hobbit, trong đó có tranh Bilbo đứng trước Smaug trên đống vàng. Những bức tranh này vẫn được in kèm nhiều ấn bản ngày nay.
Góc nhìn hôm nay: đọc Hobbit cùng con
Anh chàng Hobbit vốn được Tolkien viết và kể cho các con mình nghe, nên rất hợp để đọc to cho trẻ từ khoảng 8–9 tuổi. Cảnh với Smaug căng thẳng nhưng không ghê rợn; nó là cảnh trí tuệ nhiều hơn chiến đấu. Trẻ lớn hơn có thể đọc tiếp Chúa tể những chiếc nhẫn; còn Silmarillion nặng và buồn hơn, hợp với người đã mê Trung Địa.
Truyện của Tolkien đã có bản dịch tiếng Việt. Người muốn tìm hiểu nguồn cảm hứng có thể đọc thêm thần thoại Bắc Âu (truyện Sigurd và Fáfnir), hoặc cuốn The Art of the Hobbit in lại tranh vẽ của chính Tolkien. Thư viện Bodleian của Đại học Oxford lưu giữ nhiều bản thảo và tranh của ông.
Câu hỏi thường gặp
Smaug là con rồng gì?
Smaug là con rồng lửa có cánh trong tiểu thuyết Anh chàng Hobbit (1937) của J. R. R. Tolkien. Nó chiếm vương quốc người lùn ở núi Cô Độc và nằm ngủ trên kho báu. Smaug thông minh, kiêu ngạo, biết nói và rất mê vàng.
Ai giết rồng Smaug?
Smaug bị Bard, cung thủ ở thị trấn hồ Esgaroth, bắn hạ bằng mũi tên đen. Bilbo đã phát hiện mảng ngực trái không có giáp, và một con chim hét già nghe được rồi báo cho Bard. Smaug rơi xuống hồ.
Con rồng mạnh nhất trong truyện Tolkien là con nào?
Ancalagon Đen thường được coi là con rồng có cánh lớn nhất trong thế giới Tolkien, xuất hiện trong Silmarillion. Glaurung, "cha của loài rồng", nổi tiếng là đáng sợ nhất vì khả năng lừa dối bằng lời nói và ánh mắt.
Rồng trong truyện Tolkien lấy cảm hứng từ đâu?
Tolkien lấy cảm hứng chủ yếu từ thần thoại Bắc Âu, nhất là rồng Fáfnir trong truyện Sigurd, và từ văn học Anh cổ. Ông là giáo sư nghiên cứu các văn bản này ở Oxford. Rồng của ông gắn với vàng, lòng tham và đối đáp bằng lời.
Ai lồng tiếng rồng Smaug trong phim?
Trong phim The Hobbit của Peter Jackson, Smaug do Benedict Cumberbatch lồng tiếng và thực hiện ghi hình chuyển động. Con rồng xuất hiện chủ yếu trong phần hai, The Desolation of Smaug (2013).
