Phần lớn sinh vật huyền bí trong bộ truyện Harry Potter (1997–2007) của J. K. Rowling có gốc từ thần thoại và văn hoá dân gian châu Âu: chim phượng hoàng, nhân mã, tử xà basilisk, chó ba đầu, hippogriff, gia tinh. Một số khác do chính tác giả sáng tạo, như giám ngục Dementor hay ngựa Thestral. Đọc truyện mà biết nguồn gốc của từng sinh vật giống như được mở thêm một cánh cửa sang thần thoại thế giới.
Thế giới phép thuật vay mượn từ đâu
J. K. Rowling học văn học cổ điển và tiếng Pháp ở đại học. Bộ truyện của bà có rất nhiều tên gọi lấy từ tiếng Latin, nhiều sinh vật mượn từ thần thoại Hy Lạp, truyền thuyết trung cổ, chuyện dân gian Anh và Scotland. Bà không chép lại nguyên xi mà thường đổi chi tiết, cho mỗi sinh vật một "tính cách" phục vụ câu chuyện.
Năm 2001, Rowling viết cuốn sách nhỏ Sinh vật huyền bí và nơi tìm ra chúng dưới tên giả Newt Scamander, như một cuốn sách giáo khoa trong trường Hogwarts, để gây quỹ từ thiện. Từ năm 2016, cái tên này trở thành loạt phim riêng.
Những sinh vật có gốc thần thoại cổ
| Sinh vật trong truyện | Nguồn gốc | Rowling đã thay đổi gì |
|---|---|---|
| Phượng hoàng Fawkes | Chim phượng hoàng (phoenix) của Hy Lạp, La Mã, tự thiêu rồi tái sinh từ tro | Thêm nước mắt chữa lành vết thương và khả năng mang vật nặng |
| Chó ba đầu Fluffy | Cerberus, chó ba đầu gác cõi âm trong thần thoại Hy Lạp | Ngủ thiếp khi nghe nhạc, gợi chuyện Orpheus dùng tiếng đàn ru Cerberus |
| Nhân mã trong Rừng Cấm | Centaur, nửa người nửa ngựa trong thần thoại Hy Lạp | Là những nhà chiêm tinh kiêu hãnh, không muốn dính vào chuyện con người |
| Tử xà basilisk | Vua rắn trong sách của Pliny và các sách Bestiary trung cổ | Nhìn vào mắt là chết, nhìn gián tiếp thì hoá đá |
| Hippogriff Buckbeak | Sinh vật nửa đại bàng nửa ngựa trong trường ca Orlando Furioso (1516) của Ariosto | Rất kiêu hãnh, phải cúi chào trước khi tới gần |
| Rồng | Rồng châu Âu | Chia thành nhiều giống theo vùng, như sinh vật hoang dã cần bảo tồn |
Chi tiết Fluffy là ví dụ đẹp về cách Rowling cài thần thoại vào truyện. Trong thần thoại Hy Lạp, nhạc sĩ Orpheus xuống cõi âm tìm vợ và dùng tiếng đàn làm dịu chó Cerberus. Trong truyện, ba bạn nhỏ cũng vượt qua con chó ba đầu bằng âm nhạc.
Basilisk cũng có lịch sử dài. Nhà bác học La Mã Pliny Già, trong bộ Lịch sử tự nhiên thế kỷ thứ nhất, đã mô tả một loài rắn nhỏ có sức mạnh khủng khiếp. Các sách trung cổ thêm chi tiết basilisk nở từ trứng gà trống được cóc ấp, và sợ tiếng gà gáy. Rowling giữ cả hai chi tiết đó: trong truyện, những con gà trống bị giết bí ẩn là manh mối quan trọng.
Sinh vật từ chuyện dân gian Anh và Scotland
- Gia tinh (house-elf): gợi từ "brownie", tiểu tinh trong nhà ở Scotland và miền bắc nước Anh, làm việc nhà ban đêm. Theo chuyện dân gian, tặng quần áo cho brownie thì nó sẽ bỏ đi. Rowling biến chi tiết này thành cách giải phóng gia tinh, như chuyện chiếc tất của Dobby.
- Ông kẹ (boggart): chữ "boggart" vốn chỉ một loại yêu tinh quấy phá trong dân gian miền bắc nước Anh. Trong truyện, nó biến thành thứ người đối diện sợ nhất, và bị đánh bại bằng tiếng cười.
- Kelpie: ngựa nước biết hoá hình ở sông hồ Scotland, được nhắc trong sách giáo khoa của Hogwarts.
- Grindylow: thuỷ quái trong chuyện dọa trẻ con ở vùng Yorkshire, Lancashire, cho trẻ tránh xa ao hồ. Trong truyện, chúng sống trong hồ Hogwarts.
- Cây khóc mandrake: truyền thuyết châu Âu kể rễ mandrake có hình người và thét lên khi bị nhổ. Trong truyện, học sinh phải đeo bịt tai khi trồng cây.
Những sinh vật do Rowling sáng tạo
Giám ngục Dementor
Dementor là bóng đen trùm áo choàng, hút hết niềm vui khỏi những người ở gần. Rowling đã kể trong các phỏng vấn rằng Dementor là hình ảnh của chứng trầm cảm mà bà từng trải qua: không phải nỗi buồn, mà là cảm giác trống rỗng, như không bao giờ vui lại được. Thứ chống lại chúng là Thần Hộ Mệnh, tạo ra từ một ký ức hạnh phúc. Thông điệp rất đáng nói với trẻ: khi thấy tối tăm, hãy bám vào những điều tốt đẹp và tìm người giúp.
Thestral
Thestral là những con ngựa có cánh, gầy guộc, chỉ người đã từng chứng kiến cái chết mới nhìn thấy được. Vẻ ngoài đáng sợ, nhưng chúng hiền lành. Đây là cách Rowling nói về mất mát: người đã trải qua nỗi đau nhìn thấy thế giới khác đi, và điều tưởng đáng sợ có khi lại hiền lành.
Niffler và các sinh vật vui nhộn
Niffler, con vật nhỏ mõm dài mê đồ lấp lánh, là nhân vật đáng yêu nổi bật trong loạt phim Sinh vật huyền bí. Nó gợi nhớ những loài thú mõm dài có thật như thú mỏ vịt hay chuột chũi, nhưng là sáng tạo riêng.
Cách bộ truyện nhìn sinh vật huyền bí
Điểm đáng giá của Harry Potter là nó không chia sinh vật thành "tốt" và "xấu" đơn giản. Bác Hagrid yêu những con vật bị cả trường sợ, từ rồng con tới nhện khổng lồ. Hermione đấu tranh cho quyền của gia tinh. Buckbeak suýt bị xử tử vì một học sinh không chịu nghe hướng dẫn. Người viết loạt phim Sinh vật huyền bí còn đẩy xa hơn: nhân vật Newt Scamander là một nhà tự nhiên học, đi khắp thế giới để cứu và bảo vệ những loài bị hiểu lầm.
Thông điệp này gần với tinh thần bảo tồn ngoài đời: nhiều loài vật bị ghét vì vẻ ngoài, như rắn, dơi, nhện, nhưng lại giữ vai trò quan trọng trong tự nhiên.
Góc nhìn hôm nay: dùng Harry Potter làm cửa vào thần thoại
Với trẻ đã mê Harry Potter, mỗi sinh vật là một lý do để đọc thêm. Thích Fluffy thì tìm truyện Orpheus và Cerberus. Thích Buckbeak thì tìm hiểu về griffin và hippogriff. Thích Fawkes thì đọc về chim phượng hoàng trong văn hoá Ai Cập, Hy Lạp, và so với phượng hoàng trong văn hoá Á Đông, một loài chim khác hẳn về ý nghĩa.
Về độ tuổi, ba tập đầu hợp với trẻ khoảng 8–9 tuổi đọc cùng hoặc tự đọc; từ tập bốn trở đi truyện tối hơn, có cái chết của nhân vật, hợp với trẻ lớn hơn. Phim tập đầu được xếp hạng PG ở Mỹ; loạt phim Sinh vật huyền bí được xếp PG-13. Bộ truyện đã có bản dịch tiếng Việt từ đầu những năm 2000 và rất phổ biến.
Ở London, Warner Bros. Studio Tour (khu Leavesden) trưng bày nhiều mô hình sinh vật dùng trong phim. Người mê thần thoại có thể tìm đọc các tuyển tập thần thoại Hy Lạp, Bắc Âu và sách về sinh vật trong văn hoá dân gian Anh để thấy Rowling đã vay mượn khéo léo như thế nào.
Câu hỏi thường gặp
Sinh vật trong Harry Potter lấy từ đâu?
Nhiều sinh vật lấy từ thần thoại Hy Lạp (nhân mã, phượng hoàng, chó ba đầu), sách trung cổ (basilisk), trường ca Ý (hippogriff) và dân gian Anh, Scotland (boggart, kelpie, grindylow). Một số do J. K. Rowling sáng tạo như Dementor, Thestral, Niffler.
Fluffy trong Harry Potter là con gì?
Fluffy là chó ba đầu canh giữ Hòn đá Phù thủy, lấy cảm hứng từ Cerberus trong thần thoại Hy Lạp. Giống như Orpheus ru Cerberus bằng tiếng đàn, Fluffy ngủ thiếp khi nghe nhạc.
Dementor tượng trưng cho điều gì?
J. K. Rowling đã kể Dementor là hình ảnh của chứng trầm cảm bà từng trải qua: cảm giác trống rỗng, mất hết niềm vui. Thứ chống lại chúng là Thần Hộ Mệnh tạo từ ký ức hạnh phúc.
Hippogriff là gì?
Hippogriff là sinh vật nửa đại bàng nửa ngựa, xuất hiện nổi bật trong trường ca Orlando Furioso (1516) của nhà thơ Ý Ariosto. Trong Harry Potter, hippogriff Buckbeak rất kiêu hãnh, người muốn đến gần phải cúi chào trước.
Vì sao chỉ một số người thấy được Thestral?
Trong truyện, chỉ những người đã chứng kiến cái chết mới nhìn thấy Thestral. Rowling dùng chi tiết này để nói về mất mát: người từng trải qua nỗi đau nhìn thế giới khác đi. Thestral trông đáng sợ nhưng hiền lành.
