Kraken và quái vật biển trên hải đồ cổ: Carta Marina đến Pontoppidan

Kraken là quái vật biển khổng lồ trong truyện kể của ngư dân Na Uy, được mô tả lớn như một hòn đảo, nổi lên làm thuyền bè chao đảo rồi chìm xuống tạo xoáy nước. Cái tên trở nên nổi tiếng khắp châu Âu nhờ sách của giám mục Erik Pontoppidan (1752–1753), còn hình ảnh quái vật biển thì đã phủ kín các tấm hải đồ Bắc Âu từ thế kỷ 16, nổi bật nhất là tấm Carta Marina của Olaus Magnus năm 1539.

Trước kraken: hafgufa và lyngbakr

Người Bắc Âu thời trung cổ đã kể về những sinh vật biển khổng lồ trước khi chữ "kraken" xuất hiện. Hai cái tên thường được nhắc:

• Hafgufa (khói biển): được tả trong cuốn Konungs skuggsjá (Gương soi của nhà vua), một sách giáo huấn viết ở Na Uy khoảng giữa thế kỷ 13. Sách kể hafgufa là sinh vật biển cực lớn, hiếm thấy, khi ăn thì há miệng ợ ra thứ gì đó dụ cá bơi vào rồi ngậm lại.
• Lyngbakr (lưng thạch nam): trong Örvar-Odds saga, đây là con cá khổng lồ nằm im đến mức cây cỏ mọc trên lưng, thuỷ thủ tưởng là đảo, lên bờ rồi bị nó lặn xuống.

Chuyện "con cá tưởng là hòn đảo" không riêng gì Bắc Âu. Sách bestiary trung cổ có con aspidochelone; truyện về thánh Brendan người Ireland kể các tu sĩ nhóm lửa nấu ăn trên lưng một con cá lớn tên Jasconius; Sinbad trong Nghìn lẻ một đêm cũng gặp cảnh tương tự. Đây là một môtip lan rộng khắp thế giới đi biển.

Carta Marina: tấm bản đồ đầy quái vật

Năm 1539, giáo sĩ người Thuỵ Điển Olaus Magnus cho in ở Venice tấm Carta Marina, bản đồ chi tiết đầu tiên của các xứ Bắc Âu. Phần đất liền vẽ khá kỹ, còn vùng biển Na Uy và quanh Iceland thì đầy những sinh vật kỳ dị:

• một con rắn biển dài quấn quanh con tàu, ngóc đầu đớp thuỷ thủ;
• một con "cá voi" lớn bị thuỷ thủ tưởng là đảo, thả neo lên lưng;
• những con thú biển có nanh, có vây, có mặt như lợn rừng;
• quái vật phun nước lên tàu, và thuỷ thủ ném thùng xuống biển để đánh lạc hướng nó.

Năm 1555, Olaus Magnus xuất bản ở Rome bộ sách Historia de Gentibus Septentrionalibus (Lịch sử các dân tộc phương Bắc), dành nhiều chương giải thích các sinh vật trên bản đồ. Đối với người châu Âu thời đó, đây gần như là tài liệu chính thức về thiên nhiên phương Bắc.

Điều thú vị là Olaus không coi mình đang vẽ truyện cổ tích. Ông tổng hợp lời kể của ngư dân, thuỷ thủ và các sách trước đó, với ý định mô tả thế giới thật. Quái vật trên bản đồ là cách ông truyền đạt rằng vùng biển ấy có thật sự nguy hiểm.

Quái vật biển trên bản đồ: mốc thời gian

Một điều nên biết: câu "here be dragons" (ở đây có rồng) mà người ta hay nói là chữ ghi trên bản đồ cổ thực ra rất hiếm khi xuất hiện. Các nhà nghiên cứu chỉ tìm thấy cụm chữ Latin tương đương trên rất ít hiện vật, nổi tiếng nhất là quả cầu Hunt–Lenox ở Thư viện Công cộng New York. Bản đồ cổ vẽ quái vật thì nhiều, nhưng ghi câu đó thì không.

Kraken của giám mục Pontoppidan

Erik Pontoppidan, giám mục Bergen, viết bộ Lịch sử tự nhiên của Na Uy với tinh thần của nhà khoa học thế kỷ 18: ông thu thập lời chứng của ngư dân và cố sắp xếp chúng một cách hợp lý. Kraken của ông có những đặc điểm sau:

• Lớn như một chuỗi đảo nhỏ, lưng nổi lên khỏi mặt nước có những phần nhô cao như mỏm đá.
• Có nhiều cánh tay vươn lên như cột buồm.
• Khi nó nổi lên, nước quanh đó trở nên cạn hẳn; khi nó lặn, tạo vòng xoáy nguy hiểm.
• Ngư dân tin rằng chỗ có kraken thì cá rất nhiều, nên có người cố câu ở đó dù sợ.

Pontoppidan không tả kraken như loài quái thú khát máu. Ông thậm chí coi nó là một hiện tượng tự nhiên hiếm gặp. Hình ảnh kraken tấn công tàu là phần được thêm sau, nổi bật nhất là bức tranh "bạch tuộc khổng lồ" tấn công tàu buồm do nhà tự nhiên học Pháp Pierre Denys de Montfort cho in đầu thế kỷ 19.

Vậy kraken có thật không

Không có sinh vật nào lớn như hòn đảo như lời đồn. Các nhà khoa học cho rằng truyền thuyết kraken có thể là sự pha trộn của nhiều thứ có thật:

• Mực khổng lồ: loài Architeuthis có thật, sống ở biển sâu, xác thỉnh thoảng trôi dạt vào bờ biển Na Uy và nhiều nơi khác. Site có bài riêng về loài mực này trong danh mục quái thú có thật.
• Cá voi: lưng cá voi nổi trên mặt biển, nhất là khi nằm nghỉ, rất dễ bị nhầm là đảo đá.
• Hiện tượng biển: xoáy nước mạnh như Moskstraumen ngoài khơi quần đảo Lofoten (Na Uy) là có thật và nguy hiểm cho thuyền nhỏ; bãi cá dày đặc có thể làm mặt nước sôi sục.
• Ảo ảnh: vùng biển lạnh có hiện tượng ảo ảnh quang học làm vật ở xa trông cao và méo hình.

Những yếu tố đó cộng với nỗi sợ biển sâu đủ để sinh ra một con quái vật huyền thoại.

Vì sao người xưa vẽ quái vật lên bản đồ

Nhà nghiên cứu bản đồ Chet Van Duzer, trong cuốn Sea Monsters on Medieval and Renaissance Maps (Thư viện Anh xuất bản năm 2013), cho thấy quái vật trên bản đồ có nhiều chức năng:

• Thông tin: người vẽ thật sự tin vùng biển đó có sinh vật như vậy.
• Cảnh báo: biển này nguy hiểm, nên cẩn thận.
• Trang trí: bản đồ là món hàng đắt tiền, hình vẽ đẹp giúp bán được giá.
• Lấp chỗ trống: vùng biển chưa ai biết rõ, vẽ quái vật thay vì để trắng.

Khi kiến thức hàng hải tăng lên, quái vật dần biến mất khỏi bản đồ, thay bằng những con tàu, la bàn và đường đi biển. Sự biến mất ấy cũng là một câu chuyện: con người đã đổi nỗi sợ lấy hiểu biết.

Góc nhìn hôm nay

• Xem bản đồ: tấm Carta Marina có bản số hoá độ phân giải cao, xem được miễn phí qua thư viện các trường đại học Thuỵ Điển (một trong hai bản in gốc còn lại nằm ở Thư viện Đại học Uppsala). Phóng to và tìm từng con quái vật là việc thú vị cho cả nhà.
• Đọc: sách của Chet Van Duzer có nhiều hình đẹp; bài thơ ngắn The Kraken của Tennyson đã thuộc phạm vi công cộng.
• Đi bảo tàng: các bảo tàng hàng hải ở Bergen, Oslo hay Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London có khu trưng bày về sinh vật biển sâu.
• Làm với con: in một bản đồ trống, cho trẻ vẽ quái vật biển ở những vùng "chưa ai biết", rồi kể con quái vật đó thật ra có thể là gì. Đây là cách hay để dạy trẻ suy nghĩ như nhà khoa học.