Mizuki Shigeru là ai: người đưa yokai vào truyện tranh Nhật

Mizuki Shigeru (1922–2015) là hoạ sĩ truyện tranh Nhật Bản được coi là người đưa yêu quái trở lại đời sống hiện đại. Bộ truyện GeGeGe no Kitarō của ông, kể về cậu bé yêu quái Kitarō, được chuyển thể thành phim hoạt hình từ năm 1968 và làm lại qua nhiều thế hệ; cùng với các cuốn từ điển yêu quái do ông vẽ, Mizuki đã giúp hàng triệu trẻ em Nhật biết tên những yêu quái mà trước đó chỉ còn trong sách cổ. Quê ông, thị trấn cảng Sakaiminato (tỉnh Tottori), nay có con phố đặt hơn trăm tượng đồng yêu quái.

Tuổi thơ bên bà Nonnon

Mizuki Shigeru tên thật là Mura Shigeru, sinh năm 1922 ở Osaka nhưng lớn lên ở Sakaiminato, một thị trấn cảng nhỏ bên biển Nhật Bản. Theo chính lời ông kể trong hồi ký, tuổi thơ ông gắn với một bà cụ giúp việc trong vùng mà bọn trẻ gọi là "bà Nonnon" (Nonnonbā). Bà kể cho cậu bé đủ thứ chuyện về yêu quái, về thế giới vô hình quanh nhà, quanh biển.

Những câu chuyện ấy theo ông suốt đời. Năm 1977 ông vẽ Nonnonbā to ore (Bà Nonnon và tôi), tự truyện về tuổi thơ. Bản tiếng Pháp NonNonBâ đoạt giải Album hay nhất tại Liên hoan truyện tranh quốc tế Angoulême (Pháp) năm 2007, đưa tên tuổi ông đến với độc giả châu Âu.

Tuổi trẻ của Mizuki trải qua nhiều biến cố: ông bị thương nặng và mất cánh tay trái khi đi lính ở mặt trận Thái Bình Dương. Ông học vẽ lại bằng tay phải và vẽ suốt hơn sáu mươi năm sau đó.

Từ tranh kể chuyện đường phố đến truyện tranh

Con đường của Mizuki đi qua hai hình thức giải trí bình dân của Nhật sau chiến tranh:

Tên "GeGeGe" lấy từ biệt danh thời nhỏ của ông: cậu bé Shigeru phát âm tên mình không rõ, thành "Gegeru". Mỗi thế hệ trẻ em Nhật từ cuối thập niên 1960 đều có một phiên bản Kitarō của riêng mình, đó là lý do tên tuổi Mizuki gắn với yêu quái chặt đến vậy.

Kitarō và đội yêu quái: lấy từ đâu ra

Điều làm Mizuki khác biệt là ông không tự bịa phần lớn yêu quái. Ông đọc rất kỹ tranh Toriyama Sekien, tư liệu dân gian của Yanagita Kunio và nhiều nguồn địa phương, rồi vẽ lại thành nhân vật có tính cách. Một số yêu quái quen thuộc trong truyện Kitarō vốn có trong dân gian:

• Nurikabe: "bức tường vô hình" chắn đường người đi đêm, vốn là lời kể ở vùng Kyushu (Fukuoka) được Yanagita ghi lại — không có hình dạng cụ thể cho tới khi Mizuki vẽ nó thành bức tường lớn có mắt.
• Ittan-momen: "tấm vải một tan" bay trong đêm, từ truyền thuyết vùng Kagoshima.
• Sunakake-babā: "bà già rắc cát", yêu quái vô hình rắc cát lên người qua đường ở vùng rừng núi, được ghi trong tư liệu dân gian vùng Nara, Hyōgo.
• Konaki-jijī: "ông già khóc như trẻ con", nặng dần khi được bế lên — từ truyền thuyết vùng Tokushima.

Với nhiều yêu quái, Mizuki là người đầu tiên cho chúng một khuôn mặt. Vì thế ngày nay, khi người Nhật nghĩ tới nurikabe hay ittan-momen, hình ảnh hiện ra gần như chắc chắn là hình của Mizuki. Đây là đóng góp lớn, nhưng cũng là một điểm cần tỉnh táo: nhiều "hình dạng chuẩn" của yêu quái thực chất mới chỉ hơn nửa thế kỷ tuổi.

Nhà nghiên cứu yêu quái không bằng cấp

Ngoài truyện tranh, Mizuki vẽ hàng loạt sách tranh kiểu bách khoa về yêu quái — mỗi trang một yêu quái, kèm lời kể nguồn gốc, vùng miền. Ông đi nhiều nơi trên thế giới tìm hiểu các tín ngưỡng tương tự, và từng nói yêu quái tồn tại ở mọi nền văn hoá, chỉ khác tên gọi.

Các học giả yêu quái học sau này như Komatsu Kazuhiko thừa nhận vai trò của Mizuki trong việc làm sống lại sự quan tâm đến yêu quái ở Nhật, kéo theo cả làn sóng nghiên cứu học thuật từ thập niên 1980–1990. Năm 2010, Mizuki được chính phủ Nhật vinh danh là Người có công văn hoá (Bunka kōrōsha).

Phố Mizuki Shigeru ở Sakaiminato

Năm 1993, thị trấn quê ông bắt đầu đặt những bức tượng đồng nhỏ hình yêu quái dọc con phố từ ga Sakaiminato về phía cảng. Số tượng tăng dần qua các năm, nay đã hơn trăm bức, mỗi bức kèm biển giới thiệu tên yêu quái. Con phố được gọi là Mizuki Shigeru Road, và Bảo tàng Mizuki Shigeru mở năm 2003 ở cùng khu.

Từ một thị trấn cảng vắng khách, Sakaiminato trở thành điểm du lịch thu hút hàng triệu lượt khách mỗi năm vào lúc đông nhất. Đây là ví dụ hay được nhắc trong ngành du lịch về cách một di sản văn hoá dân gian, qua tay một nghệ sĩ, có thể hồi sinh một địa phương. Đèn đường ở đây ban đêm chiếu bóng yêu quái xuống mặt đường, làm con phố thành một cuộc "bách quỷ dạ hành" thân thiện.

Di sản: yêu quái không đáng sợ, chỉ khác mình

Có một tinh thần xuyên suốt trong cách Mizuki vẽ yêu quái: chúng không hẳn xấu, cũng không hẳn tốt. Kitarō là yêu quái giúp con người, nhưng cũng nhiều khi đứng về phía yêu quái khi con người phá rừng, lấp ao, coi thường thế giới xung quanh. Yêu quái của Mizuki là cách nói về những gì con người hiện đại đã đánh mất: bóng tối, sự im lặng của rừng, cảm giác kính sợ thiên nhiên.

Năm 2010, đài NHK làm phim truyền hình buổi sáng GeGeGe no nyōbō (Vợ của ông GeGeGe) dựa trên hồi ký của vợ ông, Mura Nunoe, kể cuộc sống nghèo khó của hai vợ chồng những năm đầu — phim rất được yêu thích và làm nhiều người trẻ biết đến ông.

Góc nhìn hôm nay: đọc Mizuki từ đâu

• Cho người lớn: tự truyện NonNonBâ (có bản tiếng Anh, tiếng Pháp) — dịu dàng, sâu sắc về tuổi thơ và thế giới vô hình.
• Cho trẻ em: các tập Kitarō chọn lọc, hoặc sách tranh yêu quái của Mizuki — nên xem trước vì một số tập đầu khá u ám.
• Đối chiếu nguồn: đặt hình yêu quái của Mizuki cạnh tranh Toriyama Sekien thế kỷ 18, sẽ thấy rõ ông giữ gì, thay gì.
• Đến Sakaiminato: đi bộ dọc phố tượng đồng, ghé bảo tàng; vùng này gần Matsue và Izumo, có thể kết hợp tìm hiểu thần thoại Yamata no Orochi.