Mokele-mbembe là sinh vật được đồn sống ở vùng đầm lầy, sông rạch lưu vực sông Congo, thường được mô tả với cổ dài, đuôi dài, thân to như voi, giống một con khủng long chân thằn lằn. Nhiều đoàn thám hiểm từ thập niên 1980 đã vào vùng Likouala (Cộng hoà Congo) tìm kiếm nhưng không mang về được mẫu vật, ảnh rõ hay ADN nào. Giới cổ sinh vật học cho rằng khả năng một loài khủng long sống sót tới nay là gần như bằng không.
Cái tên và vùng đất
"Mokele-mbembe" là tên gọi trong tiếng Lingala, ngôn ngữ phổ biến ở lưu vực sông Congo, thường được dịch là "kẻ chặn dòng sông". Sinh vật này gắn với vùng Likouala ở phía bắc Cộng hoà Congo, nơi có rừng đầm lầy ngập nước mênh mông, ít đường sá, và hồ Télé là điểm đến quen thuộc của các đoàn thám hiểm.
Với người dân sống trong vùng, đây là một trong nhiều sinh vật của sông nước được kể trong chuyện dân gian. Mô tả của họ không hoàn toàn thống nhất: có lời kể giống một con vật lớn chặn thuyền, có lời kể giống thần linh của sông. Hình ảnh "khủng long cổ dài" rõ nét như trong sách báo phương Tây phần lớn là sản phẩm của người đến sau.
Dấu mốc của một huyền thoại
- 1776: sách về vùng Loango của linh mục người Pháp Liévin-Bonaventure Proyart nhắc tới dấu chân rất lớn mà các nhà truyền giáo thấy, có dấu móng vuốt. Ghi chép ngắn này về sau được người tin Mokele-mbembe dẫn lại nhiều lần, dù sách không mô tả con vật nào.
- 1909: nhà buôn thú hoang dã người Đức Carl Hagenbeck, trong sách hồi ký, kể nghe các thợ săn nói về một sinh vật "nửa voi nửa rồng" ở vùng đầm lầy châu Phi và đoán đó có thể là một loài khủng long.
- Đầu thập niên 1910: báo cáo của một sĩ quan Đức đi khảo sát vùng Cameroon thời thuộc địa ghi lại lời kể của người dân về một sinh vật lớn sống dưới sông.
- 1980–1981: nhà sinh học Roy Mackal (Đại học Chicago) dẫn hai đoàn vào vùng Likouala, sưu tầm lời kể, không thấy con vật.
- 1983: nhà sinh học người Congo Marcellin Agnagna kể đã thấy một con vật lạ trên hồ Télé, nhưng phim chụp không dùng được do chỉnh máy ảnh sai.
- Từ thập niên 1980 tới nay: nhiều đoàn khác từ Nhật Bản, Anh, Mỹ tiếp tục vào tìm, một số được truyền hình tài trợ. Không đoàn nào có bằng chứng được công nhận.
Vì sao các nhà khoa học hoài nghi
Khủng long đã biến mất khoảng 66 triệu năm
Nhóm khủng long chân thằn lằn cổ dài, như Brachiosaurus hay Apatosaurus, đã tuyệt chủng cùng các loài khủng long không biết bay khác vào cuối kỷ Phấn Trắng, khoảng 66 triệu năm trước. Chưa có hoá thạch nào của chúng ở các lớp đất trẻ hơn mốc này. Một dòng giống tồn tại liên tục 66 triệu năm mà không để lại hoá thạch nào là điều rất khó xảy ra.
Lưu vực Congo cũng không phải "nơi bất biến"
Người tin Mokele-mbembe hay nói rừng Congo là vùng ổn định từ thời cổ đại. Thực tế khí hậu và cảnh quan châu Phi đã thay đổi rất nhiều trong hàng triệu năm, rừng mưa từng co lại và mở rộng theo các thời kỳ khô ẩm. Không có "chiếc hộp kín" nào giữ nguyên môi trường của kỷ Phấn Trắng.
Một loài to lớn khó mà vô hình
Một con vật nặng nhiều tấn phải ăn một lượng thực vật khổng lồ mỗi ngày, phải có cả quần thể để sinh sản. Lẽ ra phải có xương, phân, dấu vết ăn cây, đường đi trong đầm lầy. Trong khi đó, voi rừng châu Phi sống ở chính vùng này được nghiên cứu, đếm số, chụp ảnh thường xuyên.
Những gì có thể đứng sau lời kể
| Ứng viên | Vì sao có thể bị nhầm |
|---|---|
| Voi rừng châu Phi | Khi bơi qua sông, voi chỉ nhô vòi lên khỏi mặt nước, trông như một cái cổ dài có đầu nhỏ |
| Hà mã | Thân to, sống dưới nước, có thể lật thuyền; rất nguy hiểm với người đi sông |
| Cá sấu lớn, kỳ đà nước | Dài, có đuôi, bơi ẩn dưới nước, chỉ lộ một phần |
| Thân cây trôi | Trôi trên dòng nước đục, nhánh cây nhô lên trông như cổ |
Một vấn đề khác nằm ở cách hỏi. Nhiều đoàn thám hiểm đưa cho người dân xem tranh khủng long trong sách rồi hỏi "có thấy con này không". Cách hỏi đó gợi sẵn câu trả lời. Người được hỏi có thể chỉ vào bức tranh gần giống nhất với một con vật họ biết, hoặc trả lời theo ý người hỏi vì phép lịch sự.
Ai đi tìm Mokele-mbembe và vì sao
Các nhà nghiên cứu Daniel Loxton và Donald Prothero, trong sách Abominable Science! (2013), chỉ ra rằng nhiều đoàn tìm Mokele-mbembe được tài trợ bởi những nhóm theo thuyết "Trái Đất trẻ". Họ hy vọng tìm thấy một con khủng long còn sống để bác bỏ thuyết tiến hoá và niên đại địa chất. Động cơ này không làm lời kể của người địa phương sai đi, nhưng giải thích vì sao hình ảnh "khủng long cổ dài" được nhấn mạnh như vậy.
Truyền hình cũng đóng vai trò lớn. Một chuyến đi vào đầm lầy châu Phi tìm khủng long là chất liệu hấp dẫn cho phim tài liệu, kể cả khi kết quả là không thấy gì.
Góc nhìn hôm nay: vùng đầm lầy đáng quý vì chính nó
Vùng Likouala và lưu vực Congo không cần một con khủng long để trở nên đặc biệt. Đây là một trong những khu rừng mưa nhiệt đới lớn nhất thế giới, nơi sống của voi rừng, khỉ đột vùng đất thấp phía tây, tinh tinh, và hàng nghìn loài cá, chim. Năm 2017, các nhà khoa học công bố đã lập bản đồ một vùng đất than bùn khổng lồ dưới rừng đầm lầy Cuvette Centrale, nơi tích trữ lượng carbon rất lớn, có ý nghĩa quan trọng với khí hậu toàn cầu.
Câu chuyện Mokele-mbembe nhắc ta phân biệt hai việc: tôn trọng chuyện kể về sông nước của người dân địa phương, và đòi hỏi bằng chứng khi ai đó tuyên bố một con khủng long còn sống. Muốn đọc thêm, cuốn Abominable Science! có một chương dài về Mokele-mbembe. Về khủng long thật, các bảo tàng lịch sử tự nhiên lớn như Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London hay Viện Smithsonian có trang web giải thích dễ hiểu về các loài khủng long cổ dài và vì sao chúng tuyệt chủng.
Câu hỏi thường gặp
Mokele-mbembe có phải khủng long còn sống không?
Chưa có bằng chứng khoa học được công nhận về Mokele-mbembe. Khủng long cổ dài đã tuyệt chủng khoảng 66 triệu năm trước và không để lại hoá thạch nào trẻ hơn mốc đó. Các đoàn thám hiểm đã vào vùng Likouala từ thập niên 1980 đều không mang về mẫu vật nào.
Mokele-mbembe nghĩa là gì?
Đây là tên gọi trong tiếng Lingala, thường được dịch là "kẻ chặn dòng sông". Sinh vật này được kể ở vùng đầm lầy lưu vực sông Congo, nhất là quanh hồ Télé thuộc vùng Likouala, Cộng hoà Congo.
Mokele-mbembe sống ở đâu?
Theo lời đồn, nó sống ở rừng đầm lầy vùng Likouala phía bắc Cộng hoà Congo và các vùng lân cận như Cameroon. Đây là khu vực ngập nước rộng lớn, ít đường sá, rất khó khảo sát.
Con vật nào có thể bị nhầm là Mokele-mbembe?
Voi rừng khi bơi chỉ nhô vòi lên, trông như cổ dài có đầu nhỏ. Hà mã, cá sấu lớn và thân cây trôi trên sông đục cũng dễ bị nhìn nhầm. Cách hỏi bằng tranh khủng long có thể gợi sẵn câu trả lời cho người được hỏi.
Vì sao nhiều đoàn vẫn đi tìm Mokele-mbembe?
Một phần vì sức hút của truyền hình và phiêu lưu. Một phần, theo sách Abominable Science!, vì nhiều đoàn được tài trợ bởi các nhóm muốn tìm khủng long còn sống để bác bỏ thuyết tiến hoá. Đến nay chưa đoàn nào có kết quả được công nhận.
