Oni là quỷ trong văn hoá Nhật Bản: thân to lớn, da đỏ hoặc xanh, trên đầu có sừng, đóng khố da hổ, tay cầm gậy sắt có gai. Setsubun là ngày giao mùa trước Lập xuân, thường rơi vào ngày 3 tháng 2, khi các gia đình Nhật tung đậu nành rang và hô "Oni wa soto, fuku wa uchi" — "Quỷ ra ngoài, phúc vào nhà". Tục ném đậu này có gốc từ nghi lễ trừ tà của triều đình thời Heian, vốn học từ lễ Đại na của Trung Hoa, và nay đã thành một sinh hoạt gia đình vui vẻ.
Oni trông như thế nào và vì sao
Hình ảnh oni chuẩn mà trẻ em Nhật vẽ hôm nay có mấy nét cố định: hai sừng (hoặc một), răng nanh, tóc xoăn rối, da đỏ hoặc xanh, khố da hổ, gậy sắt kanabō. Có một cách giải thích thú vị cho hai chi tiết sừng và da hổ, liên quan đến phương hướng.
Theo âm dương đạo Nhật Bản, hướng Đông Bắc là kimon — "quỷ môn", cửa quỷ ra vào. Trong mười hai địa chi, hướng này nằm giữa Sửu (trâu) và Dần (hổ), gọi là ushitora. Vì vậy quỷ đi ra từ cửa Sửu – Dần mang sừng trâu và mặc da hổ. Đây là cách giải thích được nhiều sách dân gian học nhắc tới, mang tính biểu tượng chứ không phải "gốc tích duy nhất" của oni.
Câu Nhật oni ni kanabō ("quỷ lại có gậy sắt") nghĩa là đã mạnh lại càng mạnh thêm — gần với "hổ mọc thêm cánh" của tiếng Việt.
Oni trong truyện xưa
Từ vô hình đến có hình
Ở những văn bản sớm, chữ "oni" (鬼, quỷ) chỉ những thế lực vô hình gây dịch bệnh, tai ương; có ý kiến cho rằng chữ "oni" bắt nguồn từ "on" (隠, ẩn đi) — cái không nhìn thấy. Đây là một giả thuyết từ nguyên, không phải kết luận chắc chắn. Dần dần, qua tranh Phật giáo về địa ngục và các truyện thời Heian – Muromachi, oni mới có hình dạng quỷ sừng như ta biết.
Shuten-dōji trên núi Ōe
Truyện oni nổi tiếng nhất là Shuten-dōji, thủ lĩnh quỷ ở núi Ōe (phía bắc Kyoto), chuyên bắt người ở kinh đô. Minamoto no Raikō (Yorimitsu, 948–1021), một võ tướng có thật thời Heian, cùng bốn thuộc hạ giả làm nhà tu khổ hạnh lên núi, chuốc rượu say rồi hạ được quỷ. Truyện này được kể trong tranh cuộn, kịch Nō thời Muromachi. Một lần nữa: Raikō là người thật, trận đánh quỷ là truyền thuyết.
Momotarō và đảo quỷ
Truyện cổ tích được trẻ em Nhật biết nhiều nhất là Momotarō — cậu bé sinh ra từ quả đào, mang bánh kibi-dango kết bạn với chó, khỉ, chim trĩ, ra đảo Onigashima đánh bầy quỷ, mang kho báu về cho ông bà. Truyện có nhiều dị bản, ổn định thành bản phổ biến vào thời Edo. Okayama là nơi tự nhận gắn với Momotarō và có tượng cậu bé trước ga tàu.
Setsubun: từ nghi lễ cung đình đến bữa tối gia đình
"Setsubun" (節分) nghĩa đen là "phân chia mùa", trước đây chỉ ngày trước lập xuân, lập hạ, lập thu, lập đông. Lâu dần, chỉ còn ngày trước Lập xuân được gọi là Setsubun — vì theo lịch cũ, mùa xuân là khởi đầu năm mới, nên đó cũng là đêm "giao thừa" cần xua cái xấu.
Ngày Setsubun thường là 3 tháng 2, nhưng không cố định tuyệt đối vì Lập xuân tính theo vị trí Mặt Trời: năm 2021 Setsubun rơi vào ngày 2 tháng 2, lần đầu tiên sau 124 năm không phải ngày 3.
| Giai đoạn | Nghi lễ | Ai làm |
|---|---|---|
| Trung Hoa cổ | Lễ Đại na (đuổi dịch quỷ cuối năm), người đeo mặt nạ bốn mắt cầm giáo khiên | Triều đình |
| Nhật thời Nara – Heian | Tsuina (truy na), đêm cuối năm trong cung | Triều đình, quan âm dương |
| Thời Muromachi | Ném đậu (mamemaki) xuất hiện trong ghi chép, lan ra chùa, đền | Chùa, đền, giới quý tộc |
| Thời Edo | Ném đậu thành phong tục dân gian rộng rãi | Gia đình, thường dân |
| Hôm nay | Ném đậu ở nhà, ở trường mầm non, ở đền chùa có người nổi tiếng ném | Mọi người |
Một chi tiết thú vị: trong lễ Đại na gốc, người đeo mặt nạ là người đuổi quỷ. Qua nhiều thế kỷ ở Nhật, vai đó bị hiểu ngược thành chính con quỷ bị đuổi — nên ngày nay người đeo mặt nạ trong lễ lại là "oni".
Một tối Setsubun ở nhà người Nhật
- Rang đậu: dùng đậu nành rang (fuku-mame — đậu phúc). Đậu rang để không nảy mầm, vì "đậu mọc mầm" bị coi là điềm không lành.
- Ném đậu: thường là bố đeo mặt nạ oni giấy, trẻ con ném đậu ra cửa, hô "Oni wa soto!", rồi ném vào trong nhà, hô "Fuku wa uchi!". Xong đóng cửa ngay để "phúc" không bay ra.
- Ăn đậu bằng tuổi: mỗi người ăn số hạt bằng số tuổi của mình (có nơi thêm một hạt), cầu một năm khoẻ mạnh.
- Treo cành nhựa ruồi và đầu cá mòi: tục hiiragi iwashi ở một số vùng — tương truyền quỷ ghét lá gai và mùi cá nướng.
- Ăn cuốn ehōmaki: cuộn cơm to, ăn nguyên cuộn, im lặng, quay về "hướng may mắn" của năm. Tục này vốn của vùng Kansai, chỉ lan khắp Nhật từ khoảng thập niên 1990–2000 nhờ các chuỗi cửa hàng tiện lợi quảng bá.
Lưu ý an toàn khi làm cùng trẻ nhỏ: các cơ quan y tế Nhật khuyến cáo trẻ dưới khoảng 5 tuổi không nên ăn đậu rang nguyên hạt vì dễ hóc, và nhặt sạch đậu rơi trên sàn.
Những nơi "quỷ cũng được mời vào"
Không phải nơi nào cũng đuổi quỷ. Một số chùa, đền có truyền thống riêng hô "Oni wa uchi" (quỷ vào nhà), vì ở đó quỷ được xem là đã cải hoá, hoặc là thần hộ vệ. Có gia đình mang họ Watanabe từ lâu không ném đậu, vì truyền thuyết kể tổ tiên họ — Watanabe no Tsuna, một trong bốn thuộc hạ của Raikō — đã nổi danh trị quỷ, nên quỷ tự tránh nhà họ Watanabe. Những ngoại lệ này cho thấy oni trong văn hoá Nhật không chỉ có một nghĩa "xấu".
Ở bán đảo Oga (tỉnh Akita), đêm cuối năm có tục Namahage: thanh niên trong làng đội mặt nạ quỷ, mặc áo rơm, đi từng nhà răn trẻ lười, trẻ hư. Namahage không hẳn là oni mà là "thần đến thăm", và nằm trong nhóm nghi lễ Raihō-shin được UNESCO ghi danh Di sản văn hoá phi vật thể năm 2018.
Góc nhìn hôm nay
Oni và Setsubun cho thấy cách một nghi lễ trừ tà đầy sợ hãi có thể biến thành sinh hoạt gia đình vui vẻ, nơi bố mẹ "đóng vai quỷ" để con cái cười đùa. Nếu muốn làm một buổi tương tự với con ở Việt Nam:
- Tự làm mặt nạ oni bằng giấy bìa — trẻ con thích tô màu sừng và tóc.
- Thay đậu rang bằng bóng giấy hoặc giấy vo viên cho bé nhỏ, tránh hóc.
- Kể song song truyện Momotarō với truyện Việt Nam có nhân vật trừ yêu (như Thạch Sanh) để so sánh.
Muốn đọc thêm: tìm các bản dịch truyện Momotarō, Shuten-dōji; tài liệu về lễ Tsuina; và trang giới thiệu Namahage của tỉnh Akita.
Câu hỏi thường gặp
Oni là gì?
Oni là quỷ trong văn hoá dân gian Nhật Bản, thường có sừng, da đỏ hoặc xanh, mặc khố da hổ và cầm gậy sắt. Ban đầu chữ oni chỉ thế lực vô hình gây dịch bệnh, về sau mới có hình dạng quỷ sừng quen thuộc qua tranh Phật giáo và truyện thời trung cổ.
Setsubun là ngày nào?
Setsubun là ngày trước Lập xuân theo lịch, thường là ngày 3 tháng 2. Vì Lập xuân tính theo vị trí Mặt Trời nên ngày có thể xê dịch, như năm 2021 Setsubun rơi vào ngày 2 tháng 2.
Vì sao người Nhật ném đậu vào ngày Setsubun?
Ném đậu (mamemaki) là nghi thức xua quỷ, đón phúc trước năm mới theo lịch cũ. Tục này bắt nguồn từ lễ Tsuina trong cung đình thời Heian, vốn học từ lễ Đại na của Trung Hoa. Người ta hô "Quỷ ra ngoài, phúc vào nhà" và ăn số đậu bằng tuổi mình.
Vì sao oni mặc da hổ và có sừng?
Một cách giải thích phổ biến là quỷ đến từ hướng Đông Bắc, gọi là quỷ môn, nằm giữa Sửu (trâu) và Dần (hổ). Vì thế quỷ mang sừng trâu và khố da hổ. Đây là lối giải thích biểu tượng trong văn hoá dân gian Nhật.
Ehōmaki là gì?
Ehōmaki là cuộn cơm lớn ăn nguyên cuộn trong im lặng vào ngày Setsubun, quay mặt về hướng may mắn của năm. Tục này vốn của vùng Kansai và chỉ phổ biến toàn Nhật từ khoảng thập niên 1990–2000 nhờ các cửa hàng tiện lợi quảng bá.
