Tsukumogami (付喪神) là những đồ vật trong nhà được tin là sau khoảng một trăm năm sẽ có linh hồn và trở thành yêu quái: chiếc ô một mắt một chân, đèn lồng giấy há miệng thè lưỡi, đôi guốc biết chạy, cây đàn biwa biết đi. Ý tưởng này được kể rõ nhất trong tranh cuộn Tsukumogami-ki thời Muromachi: đồ cũ bị vứt bỏ trong dịp dọn nhà cuối năm, oán giận chủ, hoá thành yêu quái rồi cuối cùng quy y Phật. Đằng sau câu chuyện là một lời nhắc rất Nhật Bản: đừng vứt đồ một cách vô ơn.
Cái tên và con số "trăm năm"
Chữ tsukumo trong tiếng Nhật cổ dùng cho số 99, và trong thơ cổ có cách nói "tóc trắng như cỏ tsukumo" để chỉ người rất già. Tsukumogami vì vậy mang nghĩa đồ vật đã "rất già" — thường được nói là gần trăm năm. Cách viết bằng chữ Hán 付喪神 là cách viết mượn âm, không nên giải nghĩa từng chữ quá chặt.
Con số trăm năm không phải luật cố định. Nó là cách nói "đã lâu lắm rồi" — tương tự cách người Việt nói cây "nghìn năm" thì thành tinh trong chuyện cổ.
Tranh cuộn Tsukumogami-ki
Nguồn quan trọng nhất là Tsukumogami-ki (Phó tang thần ký), một truyện tranh cuộn thời Muromachi. Bản nổi tiếng được lưu giữ tại chùa Sūfuku-ji ở thành phố Gifu. Truyện mở đầu bằng câu dẫn từ một "sách âm dương" rằng đồ vật trải qua trăm năm sẽ hoá tinh và lừa dối lòng người, nên cuối năm người ta dọn đồ cũ ra đường.
Diễn biến chính, theo bản này:
- Bị vứt bỏ: dịp tổng vệ sinh cuối năm (susuharai), nhà nhà mang đồ cũ ra bỏ ven đường.
- Oán giận: các món đồ tụ lại, than rằng đã phục vụ chủ bao năm mà bị vứt như rác, bàn nhau trả thù.
- Hoá yêu: chờ đến tiết Lập xuân, chúng nhờ thần tạo hoá biến thành yêu quái, kéo vào núi sống, phá phách người.
- Bị khuất phục: các vị hộ pháp trừng trị chúng.
- Quy y: các yêu quái hối lỗi, xuất gia tu hành theo giáo lý Chân ngôn tông và cuối cùng thành Phật.
Kết thúc này cho thấy mục đích của truyện: một câu chuyện Phật giáo, khẳng định rằng ngay cả đồ vật — cỏ cây, đồ dùng — cũng có thể thành Phật. Đây là tư tưởng "thảo mộc quốc độ tất giai thành Phật" từng được bàn nhiều trong Phật giáo Nhật.
Những tsukumogami quen mặt
| Tên | Là đồ vật gì | Hình dung phổ biến |
|---|---|---|
| Kasa-obake (karakasa-obake) | Chiếc ô giấy dầu | Một mắt, lưỡi dài, nhảy bằng một chân là cán ô |
| Chōchin-obake | Đèn lồng giấy | Vết rách thành cái miệng, thè lưỡi, có mắt |
| Bake-zōri | Dép rơm | Mọc tay chân, chạy quanh nhà ban đêm |
| Biwa-bokuboku | Đàn tỳ bà (biwa) | Đầu là cây đàn, mặc áo như nhà sư mù đi kể chuyện |
| Koto-furunushi | Đàn tranh koto | Đàn cũ mang hình một sinh vật |
| Kyōrinrin | Cuộn kinh, sách cũ | Giấy cuộn bay lên thành hình rồng |
Nhiều tên trong bảng (như biwa-bokuboku, koto-furunushi, kyōrinrin) xuất hiện trong tập Hyakki tsurezure-bukuro (1784) của Toriyama Sekien — tập dành riêng nhiều trang cho đồ vật thành tinh. Một số trong đó có lẽ là sáng tác chơi chữ của chính Sekien chứ không phải truyền thuyết dân gian lâu đời.
Còn ô và đèn lồng thành tinh thì phổ biến mạnh trong tranh, sách giải trí thời Edo. Chúng gần như là "ngôi sao" của nhóm này, xuất hiện trong cả sân khấu, đồ chơi thời Edo như bộ bài karuta yêu quái.
Đồ vật có hồn: tư tưởng phía sau
Thần đạo và vạn vật hữu linh
Thần đạo coi núi sông cây đá đều có thể có thần. Trong khung nghĩ ấy, việc một chiếc ô dùng lâu năm "có linh" không phải điều quá lạ. Đồ vật gắn bó lâu với người, mang dấu tay, hơi ấm của người, nên trong cảm nhận dân gian chúng tích luỹ một thứ gì đó giống tâm hồn.
Mottainai — tiếc của
Tiếng Nhật có từ mottainai, nghĩa là "phí quá", "tiếc quá", mang sắc thái áy náy khi làm phí một thứ còn dùng được. Tsukumogami là mặt "dọa" của tinh thần này: vứt bừa thì đồ vật sẽ giận. Từ mottainai được biết đến trên thế giới khi nhà hoạt động môi trường Kenya Wangari Maathai (giải Nobel Hoà bình 2004) dùng nó trong phong trào giảm rác, tái sử dụng.
Đồ vật cũng có lễ tiễn
Ở Nhật hiện nay vẫn có các nghi lễ kuyō — cúng tiễn cho đồ vật đã phục vụ con người:
- Hari-kuyō: lễ cúng kim khâu gãy, thường vào ngày 8 tháng 2 hoặc 8 tháng 12. Thợ may, học sinh trường may cắm kim cũ vào miếng đậu phụ hay thạch konnyaku mềm để "kim được nghỉ ngơi".
- Ningyō-kuyō: cúng tiễn búp bê cũ trước khi đốt hoặc gửi đi; đền Awashima ở tỉnh Wakayama nổi tiếng với hàng nghìn búp bê được gửi về.
- Ngoài ra còn lễ cúng bút lông, kéo, kính mắt… ở một số chùa đền.
Những nghi lễ này không nhằm "trừ yêu quái" mà là để nói lời cảm ơn trước khi chia tay đồ vật. Đó chính là phần tích cực của niềm tin tsukumogami còn sống đến hôm nay.
Tsukumogami và người Việt
Người Việt cũng có những chuyện gần gần: chổi cùn rế rách cũng không bỏ, "ăn cây nào rào cây ấy", tục không vứt bừa sách vở có chữ. Trong truyện dân gian Việt cũng có những vật "thành tinh" khi để lâu — nhưng ta không có một danh sách hình ảnh hệ thống như của Nhật. So sánh này cho thấy nhiều nền văn hoá nông nghiệp chung một nỗi tiếc của: đồ vật làm ra vất vả, không nên phung phí.
Góc nhìn hôm nay: học từ đồ vật trăm năm
Trong một thời đại đồ dùng rẻ và nhanh hỏng, tsukumogami cho một câu hỏi đáng nghĩ: món đồ nào trong nhà mình đáng giữ đến "trăm năm"? Vài hoạt động có thể làm cùng gia đình:
- Sửa trước khi bỏ: khâu lại áo, dán lại ô, thay quai dép. Người Nhật có nghề kintsugi — hàn bát vỡ bằng sơn mài rắc vàng, coi vết nứt là một phần câu chuyện của món đồ.
- Kể chuyện đồ vật: chọn một món đồ cũ của ông bà, hỏi nó có từ bao giờ, đã đi qua những gì.
- Vẽ yêu quái đồ vật: cho trẻ tự nghĩ ra "tsukumogami" của chiếc ba lô, chiếc bút chì — một cách vui để học quý đồ.
- Xem tranh gốc: tìm bản số hoá Hyakki yagyō emaki và tranh của Toriyama Sekien để xem các đồ vật thành tinh được vẽ ra sao.
Câu hỏi thường gặp
Tsukumogami là gì?
Tsukumogami là những đồ vật trong nhà được tin là có linh hồn sau khoảng trăm năm sử dụng, theo văn hoá dân gian Nhật Bản. Ví dụ quen thuộc là chiếc ô một mắt một chân, đèn lồng có lưỡi, đôi dép biết chạy.
Tsukumogami-ki là gì?
Tsukumogami-ki là truyện tranh cuộn thời Muromachi, bản nổi tiếng lưu ở chùa Sūfuku-ji, thành phố Gifu. Truyện kể đồ cũ bị vứt bỏ dịp cuối năm oán giận chủ, hoá yêu quái, rồi bị khuất phục và quy y Phật.
Vì sao đồ vật trăm năm thành tinh?
Niềm tin này kết hợp quan niệm vạn vật hữu linh của Thần đạo, tư tưởng Phật giáo cho rằng cả cỏ cây đồ vật cũng có thể thành Phật, và tinh thần tiếc của mottainai. Con số trăm năm chỉ là cách nói "rất lâu", không phải luật cố định.
Hari-kuyō là lễ gì?
Hari-kuyō là lễ cúng tiễn những chiếc kim khâu gãy, thường vào ngày 8 tháng 2 hoặc 8 tháng 12. Người tham dự cắm kim cũ vào đậu phụ hay thạch mềm để cảm ơn chúng. Đây là một trong những nghi lễ tiễn đồ vật còn duy trì ở Nhật.
Karakasa-obake là gì?
Karakasa-obake là yêu quái chiếc ô giấy cũ, có một mắt, lưỡi dài và nhảy bằng một chân là cán ô. Đây là một trong những tsukumogami nổi tiếng nhất, phổ biến trong tranh và sách giải trí thời Edo.
