Linh thú trong phim của Studio Ghibli là những sinh vật nửa thú nửa thần: Totoro to tròn trong rừng long não, rồng trắng Haku là thần một dòng sông, Thần Rừng có thân hươu trong Công chúa Mononoke. Chúng bắt nguồn từ tín ngưỡng vạn vật hữu linh của Nhật Bản, nơi núi, sông, cây cổ thụ đều có thể có thần. Ghibli không chia linh thú thành tốt hay xấu; chúng là tự nhiên, đáng kính nể, và có thể nổi giận khi bị tổn thương.
Studio Ghibli và gốc rễ tín ngưỡng
Studio Ghibli được thành lập năm 1985 bởi hai đạo diễn Miyazaki Hayao, Takahata Isao và nhà sản xuất Suzuki Toshio. Trước đó, Miyazaki đã làm Nausicaä của Thung lũng gió (1984), bộ phim thường được xếp cùng các tác phẩm Ghibli.
Nhiều linh thú trong phim Ghibli gắn với Thần đạo (Shinto), tín ngưỡng bản địa của Nhật Bản. Trong Thần đạo, "kami" là những thực thể thiêng có thể trú ngụ trong núi, sông, đá, cây cổ thụ, cả trong con vật. Cây thiêng thường được quấn dây thừng rơm shimenawa để đánh dấu. Ai từng xem Ghibli kỹ sẽ thấy sợi dây ấy quấn quanh cây long não của Totoro.
Totoro: thần rừng dịu dàng
Hàng xóm của tôi là Totoro (1988) kể về hai chị em Satsuki và Mei chuyển về sống ở vùng quê Nhật Bản thập niên 1950 trong lúc mẹ nằm viện. Ở đó, cô em nhỏ lạc vào gốc một cây long não khổng lồ và gặp Totoro, sinh vật to tròn, lông xám, ngủ rất say.
Totoro không nói, không làm phép màu lớn lao. Nó đứng chờ xe buýt dưới mưa, làm hạt giống nảy mầm trong một đêm, cho hai đứa trẻ bay trên con quay. Khi Mei đi lạc, Totoro gọi Mèo Xe Buýt, một sinh vật vừa là mèo vừa là xe, tới giúp. Linh thú ở đây giống như sự che chở của thiên nhiên dành cho trẻ con trong lúc gia đình gặp chuyện buồn.
Totoro trở thành biểu tượng trong logo của Studio Ghibli. Hình ảnh nó cũng gắn với phong trào bảo vệ rừng ở vùng đồi Sayama, gần Tokyo, nơi được cho là đã gợi cảm hứng cho bối cảnh phim.
Công chúa Mononoke: khi thần rừng nổi giận
Công chúa Mononoke (1997) đặt bối cảnh thời Muromachi, khi con người khai phá rừng để luyện sắt. Phim có cả một thế giới linh thú:
| Linh thú | Hình dáng | Ý nghĩa trong phim |
|---|---|---|
| Thần Rừng (Shishigami) | Thân hươu, gạc như cành cây, mặt gần giống người; ban đêm hoá người khổng lồ trong suốt | Ban sự sống và lấy lại sự sống; không thiện không ác |
| Thần sói Moro | Sói trắng khổng lồ, biết nói | Người mẹ nuôi San, căm ghét con người phá rừng |
| Thần lợn rừng Okkoto | Lợn rừng già, mù, khổng lồ | Dẫn bầy lợn rừng liều mình chống con người |
| Kodama | Tinh linh nhỏ màu trắng, đầu lắc lư | Dấu hiệu của khu rừng còn khoẻ mạnh |
Điều làm Mononoke đặc biệt là không có phe nào hoàn toàn đúng. Những người luyện sắt sống được nhờ phá rừng, nhưng họ cũng là những người nghèo, người bệnh được cưu mang. Các thần thú bảo vệ rừng nhưng cũng đầy giận dữ. Linh thú bị thương, bị đầu độc thì hoá thành "tatarigami", vị thần bị nguyền rủa, đáng sợ. Đó là cách Miyazaki nói rằng khi tự nhiên bị tổn thương, cơn giận của nó là có lý do.
Phim có những cảnh chiến đấu và thương tích khá mạnh, nên được xếp PG-13 ở Mỹ; hợp với thiếu niên hơn trẻ nhỏ.
Vùng đất linh hồn: nhà tắm của các vị thần
Vùng đất linh hồn (2001) đưa cô bé Chihiro vào thế giới thần linh, nơi các vị thần tới nghỉ ngơi trong một nhà tắm lớn. Phim đoạt giải Gấu Vàng ở Liên hoan phim Berlin và giải Oscar Phim hoạt hình hay nhất năm 2003.
- Haku là cậu bé có thể biến thành rồng trắng mình dài, dáng giống rồng Á Đông. Về sau Chihiro nhận ra Haku là thần của một con sông mà cô từng ngã xuống khi còn nhỏ, dòng sông đã bị lấp để xây chung cư. Một vị thần mất tên vì nơi mình trú ngụ bị xoá khỏi bản đồ.
- Thần sông bị ô nhiễm tới nhà tắm trong hình dạng bốc mùi khủng khiếp, ai cũng tránh. Khi Chihiro kéo ra khỏi người ông cả một đống rác, chiếc xe đạp cũ, ông hiện lại thành vị thần sông thanh sạch.
- Vô Diện (Kaonashi) là bóng đen đeo mặt nạ, cô đơn, bắt chước những gì xung quanh, được nhiều người đọc như hình ảnh một người không có bản sắc riêng.
Những linh thú khác của Ghibli
Nausicaä (1984) có Ohmu, những con côn trùng khổng lồ giống bọ, tưởng là quái vật nhưng thật ra là người bảo vệ khu rừng độc đang âm thầm làm sạch đất. Pom Poko (1994) của Takahata kể về bầy tanuki dùng phép biến hình chống lại việc san đồi xây khu đô thị. Ponyo (2008) là cô bé cá muốn làm người. Thiếu niên và chim diệc (2023) có con diệc xám bí ẩn dẫn cậu bé vào một thế giới khác; phim đoạt Oscar Phim hoạt hình hay nhất năm 2024.
Tanuki trong Pom Poko đáng chú ý vì là con vật có thật: lửng chó, loài thú nhỏ sống ở rừng đồi Nhật Bản. Trong truyện dân gian Nhật, tanuki là kẻ tinh nghịch biết biến hình, hay lừa người cho vui. Takahata dùng chính hình ảnh dân gian ấy để kể một câu chuyện rất thật về loài vật mất chỗ sống khi đô thị lan ra, xen giữa tiếng cười là nỗi buồn.
Điểm chung: linh thú Ghibli hiếm khi là "quái vật" để đánh bại. Chúng là thứ để hiểu, để kính trọng, để sống cùng.
Góc nhìn hôm nay: xem Ghibli theo độ tuổi
Totoro và Ponyo được xếp hạng G ở Mỹ, hợp với trẻ nhỏ; một số cảnh như Mei đi lạc có thể khiến trẻ lo, nên ngồi xem cùng. Vùng đất linh hồn xếp PG, có những cảnh kỳ dị như bố mẹ Chihiro hoá lợn, hợp với trẻ khoảng từ 7–8 tuổi xem cùng cha mẹ. Công chúa Mononoke xếp PG-13, nên để cho tuổi thiếu niên.
Sau khi xem, có thể cùng con đi dạo, tìm một cây cổ thụ trong công viên, hỏi "nếu cây này có thần thì thần trông thế nào". Ở Việt Nam, những cây đa đầu làng, cây thị ở đình chùa cũng gắn với niềm tin dân gian về cây thiêng, là cầu nối rất gần với thế giới Ghibli. Ở Nhật, Bảo tàng Ghibli tại Mitaka (Tokyo, mở năm 2001) và Công viên Ghibli ở tỉnh Aichi (mở năm 2022) là nơi người hâm mộ có thể tìm hiểu thêm.
Câu hỏi thường gặp
Totoro là con gì?
Totoro là một linh thú rừng trong phim Hàng xóm của tôi là Totoro (1988) của Miyazaki Hayao. Nó to tròn, lông xám, sống trong gốc cây long não thiêng. Totoro không phải loài vật có thật mà là hình ảnh thần rừng dịu dàng che chở trẻ em.
Haku trong Vùng đất linh hồn là ai?
Haku là cậu bé có thể hoá thành rồng trắng, và thật ra là thần của một con sông. Dòng sông đó đã bị lấp để xây nhà nên Haku quên mất tên thật của mình. Chihiro giúp Haku nhớ lại tên.
Thần Rừng trong Công chúa Mononoke là gì?
Thần Rừng (Shishigami) có thân hươu, gạc như cành cây và gương mặt gần giống người, ban đêm hoá thành người khổng lồ trong suốt. Thần ban sự sống và lấy lại sự sống, không thiện cũng không ác, tượng trưng cho tự nhiên.
Vì sao phim Ghibli có nhiều thần linh và linh thú?
Nhiều linh thú Ghibli bắt nguồn từ Thần đạo, tín ngưỡng bản địa Nhật Bản tin rằng núi, sông, cây cổ thụ đều có thể có thần (kami). Miyazaki dùng chúng để nói về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên.
Phim Ghibli nào hợp cho trẻ nhỏ?
Hàng xóm của tôi là Totoro và Ponyo được xếp hạng G ở Mỹ, hợp với trẻ nhỏ. Vùng đất linh hồn xếp PG, hợp với trẻ lớn hơn xem cùng cha mẹ. Công chúa Mononoke xếp PG-13 vì có cảnh chiến đấu, nên để cho tuổi thiếu niên.
