Loài từng bị coi là huyền thoại: okapi, khỉ đột núi và mực khổng lồ

Okapi, khỉ đột núi và mực khổng lồ là ba loài từng chỉ tồn tại trong lời kể, tin đồn hoặc truyền thuyết trước khi được giới khoa học công nhận. Điểm chung của chúng là cuối cùng đều có mẫu vật thật, da, xương hay xác, để các nhà động vật học kiểm tra và mô tả. Đó cũng là điều phân biệt chúng với Nessie, Bigfoot hay Yeti, những sinh vật vẫn chỉ có lời chứng.

Okapi: "con lừa kỳ lạ" của rừng Congo

Cuối thế kỷ 19, các nhà thám hiểm châu Âu đi qua rừng Ituri ở lưu vực Congo nghe người dân bản địa kể về một con vật trông như lừa, sống ẩn trong rừng rậm. Henry Morton Stanley có nhắc tới con vật này trong ghi chép của mình. Nhà khoa học châu Âu không ai thấy tận mắt.

Ngài Harry Johnston, viên chức thuộc địa Anh ở Uganda, quyết tâm đi tìm. Ông nhận được mấy dải da có sọc từ người địa phương và gửi về London. Ban đầu, con vật được xếp tạm vào họ ngựa, đặt tên là một loài ngựa vằn mới. Chỉ khi có thêm da và hộp sọ hoàn chỉnh, các nhà khoa học mới nhận ra nó gần với hươu cao cổ hơn, và năm 1901 đặt cho nó chi riêng: Okapia johnstoni.

Okapi có thân màu nâu sẫm, chân sọc trắng như ngựa vằn, lưỡi dài màu xanh tím có thể liếm tới tai. Nó là họ hàng gần nhất còn sống của hươu cao cổ. Ngày nay okapi được IUCN xếp vào nhóm Nguy cấp, chỉ sống tự nhiên ở Cộng hoà Dân chủ Congo.

Khỉ đột: từ chuyện kể của thủy thủ đến rặng núi lửa Virunga

Những "người lông lá" trong sách cổ

Từ thời cổ đại, người Địa Trung Hải đã có chuyện về những "người lông lá" ở bờ biển châu Phi. Văn bản cổ thường được nhắc tới là ghi chép về chuyến đi của Hanno người Carthage, kể việc gặp những sinh vật lông lá hung dữ mà người phiên dịch gọi là "gorillai". Không ai biết chắc đó là loài gì, có thể là khỉ đột, tinh tinh hay khỉ đầu chó.

Giới khoa học phương Tây chỉ mô tả khỉ đột một cách chính thức vào năm 1847, dựa trên xương sọ do mục sư truyền giáo Thomas Savage gửi về từ Gabon. Họ lấy lại chữ "gorilla" từ văn bản cổ kia để đặt tên.

Khỉ đột núi năm 1902

Khỉ đột núi, phân loài sống trên vùng núi lửa Virunga giữa Rwanda, Uganda và Cộng hoà Dân chủ Congo, càng muộn hơn. Năm 1902, sĩ quan người Đức Robert von Beringe bắn được hai con trên sườn núi Sabyinyo. Xác được gửi về châu Âu và năm 1903 phân loài này được đặt tên theo ông.

Câu chuyện có đoạn kết đáng mừng. Nhờ nhiều thập niên bảo tồn, gắn với tên tuổi nhà nghiên cứu Dian Fossey và các kiểm lâm địa phương, số khỉ đột núi đã tăng trở lại, và năm 2018 IUCN chuyển phân loài này từ Cực kỳ nguy cấp xuống Nguy cấp.

Mực khổng lồ: Kraken bước ra khỏi hải đồ

Thuỷ thủ Bắc Âu kể về Kraken, quái vật biển khổng lồ có thể kéo chìm cả con thuyền. Trên bờ biển châu Âu, thỉnh thoảng sóng đánh dạt vào những xác mực rất lớn, nhưng giới khoa học thế kỷ 18 vẫn coi chuyện này là phóng đại.

Năm 1857, nhà động vật học người Đan Mạch Japetus Steenstrup dựa trên một chiếc mỏ mực lớn dạt vào bờ để mô tả chi Architeuthis, tức mực khổng lồ. Từ đó, mực khổng lồ chính thức là một loài có thật. Nhưng phải đến năm 2004, hai nhà khoa học Nhật Bản Tsunemi Kubodera và Kyoichi Mori mới chụp được ảnh một con mực khổng lồ còn sống trong môi trường tự nhiên, ở vùng biển quần đảo Ogasawara. Video quay ở biển sâu xuất hiện năm 2012.

Mực khổng lồ lớn cỡ nào? Các nguồn khoa học thường đưa con số tổng chiều dài, kể cả xúc tu, khoảng 10 đến 13 m với những cá thể lớn nhất, có biên độ tuỳ cách đo. Lớn, nhưng không đủ sức kéo chìm tàu như truyền thuyết.

Bảng so sánh: từ lời kể tới mẫu vật

Thú bí ẩn học và cái bẫy của những ví dụ đẹp

Năm 1955, nhà động vật học Pháp – Bỉ Bernard Heuvelmans xuất bản cuốn sách nổi tiếng Trên dấu vết những con thú chưa biết, đặt nền cho trào lưu "thú bí ẩn học" (cryptozoology). Okapi, khỉ đột núi, mực khổng lồ là những ví dụ được nhắc nhiều nhất: "người ta từng không tin, rồi chúng có thật".

Lập luận này đúng một nửa. Đúng là thế giới vẫn còn loài lớn chưa được mô tả, và lời kể của người bản địa thường là chỉ dẫn quý. Nhưng điều làm nên sự khác biệt chưa bao giờ là niềm tin. Okapi được công nhận vì có da và sọ. Mực khổng lồ vì có mỏ và xác. Một loài chỉ bước từ huyền thoại sang khoa học khi có mẫu vật để người khác kiểm tra lại được.

Ngoài ra, các loài từng "bí ẩn" đều có điểm chung: sống ở vùng hẻo lánh, ít người nghiên cứu, như rừng sâu châu Phi hay biển sâu. Ngược lại, rừng miền tây Bắc Mỹ hay hồ Loch Ness có đường sá, du khách, máy ảnh và nhà khoa học suốt hàng chục năm.

Góc nhìn hôm nay: loài mới vẫn được phát hiện mỗi năm

Mỗi năm các nhà khoa học vẫn mô tả hàng nghìn loài mới, phần lớn là côn trùng, ếch nhái, cá, thực vật, nhưng thỉnh thoảng có cả thú lớn. Việt Nam là ví dụ nổi bật: sao la phát hiện năm 1992 ở Vũ Quang, Hà Tĩnh, là một trong những phát hiện thú lớn gây chấn động nhất thế kỷ 20. Điều đó cho thấy việc giữ rừng, giữ biển không chỉ là giữ loài đã biết, mà còn giữ cả những loài chưa ai kịp biết tên.

Ai muốn tìm hiểu thêm có thể xem trang của Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên London về mực khổng lồ (bảo tàng có một con dài khoảng 8,6 m bảo quản trong bể), trang IUCN Red List về okapi và khỉ đột núi, hoặc tài liệu của WWF Việt Nam về sao la. Ở Việt Nam, Bảo tàng Thiên nhiên Việt Nam ở Hà Nội có các mẫu vật về động vật hoang dã trong nước.