Niên thú là con quái vật trong truyện dân gian Trung Hoa, mỗi đêm giao thừa lên bờ quấy phá, sợ màu đỏ, ánh lửa và tiếng nổ, nên người ta dán giấy đỏ, đốt pháo, thức đón năm mới. Truyện này phổ biến rộng trong thế kỷ 20 và không thấy trong sách cổ. Còn tục đốt tre cho nổ để xua quỷ đầu năm thì có thật và rất xưa, được ghi trong sách Kinh Sở tuế thời ký từ thế kỷ 6, gắn với con quỷ núi tên Sơn Tao.
Truyện Niên thú kể gì
Truyện có nhiều dị bản, nhưng khung chung như sau. Ngày xưa có con quái thú tên Niên, sống dưới biển hoặc trong núi sâu. Đêm cuối năm nó lên làng phá hoại, nên dân làng phải dắt díu nhau lên núi lánh nạn. Một năm có ông lão ăn xin đến làng, không chịu đi trốn. Đêm ấy ông dán giấy đỏ lên cửa, đốt lửa sáng rực, đốt ống tre kêu lách tách. Niên thú đến thấy màu đỏ, ánh lửa, nghe tiếng nổ thì hoảng sợ bỏ chạy. Sáng hôm sau dân làng trở về, thấy làng nguyên vẹn, mừng rỡ chúc nhau. Từ đó mới có tục dán đỏ, đốt pháo, thức đêm giao thừa, và lời chúc nhau "qua Niên".
Câu chuyện gọn, dễ kể, giải thích một lúc nhiều phong tục nên được dùng rất nhiều trong sách thiếu nhi, phim hoạt hình, tiết mục Tết.
Niên thú có trong sách cổ không
Đây là chỗ cần nói thẳng: các nhà nghiên cứu văn hoá dân gian đã tìm và không thấy truyện Niên thú trong các sách cổ chép phong tục Tết như Kinh Sở tuế thời ký, Đông Kinh mộng hoa lục, Mộng lương lục hay Yên Kinh tuế thời ký. Câu chuyện được ghi nhận rộng rãi trong các tuyển tập truyện dân gian, báo chí và sách thiếu nhi thế kỷ 20. Nó có thể có gốc từ truyện truyền miệng địa phương, nhưng hình thức phổ biến hiện nay là khá mới.
Một chi tiết làm lộ điều này: chữ "Niên" (年) trong sách cổ không phải tên quái vật. Từ điển Thuyết văn giải tự đời Hán giải thích chữ này nghĩa là "lúa chín". Một năm là một vụ lúa. Cái nghĩa gốc mộc mạc ấy về sau mới được người kể chuyện "nhân cách hoá" thành con thú.
Sơn Tao: con quỷ núi thật sự trong sách cổ
Nếu Niên thú là truyện mới, thì đâu là gốc xưa của việc đốt pháo ngày Tết? Câu trả lời nằm trong Kinh Sở tuế thời ký của Tông Lẫm (thế kỷ 6, đời Lương), một trong những sách chép phong tục theo mùa sớm nhất. Sách viết: sáng mùng một tháng Giêng, gà gáy là dậy, trước tiên đốt tre cho nổ ở trước sân để xua Sơn Tao và quỷ dữ.
Sơn Tao là gì? Sách Thần Dị Kinh tả: trong núi sâu phương Tây có loài người cao hơn một thước, chỉ có một chân, không sợ người; ai phạm vào thì bị bệnh nóng lạnh. Nó sợ tiếng tre nổ. Như vậy, ít nhất từ thế kỷ 6, người ta đã tin rằng tiếng nổ có thể đuổi tà khí đầu năm — và "quái vật" trong niềm tin ấy là con quỷ núi một chân, không phải con thú tên Niên.
Từ ống tre nổ đến pháo giấy
| Thời kỳ | Loại "pháo" | Ghi chép |
|---|---|---|
| Trước và trong thời Nam Bắc triều | Đốt ống tre tươi cho nổ (bạo trúc) | Kinh Sở tuế thời ký: đốt tre trước sân xua Sơn Tao |
| Đường | Vẫn chủ yếu đốt tre; thuốc súng xuất hiện trong giới luyện đan | Thơ văn Đường nhắc "bạo trúc" đêm trừ tịch |
| Tống | Pháo dùng thuốc súng bắt đầu phổ biến | Đông Kinh mộng hoa lục, Mộng lương lục tả pháo ở kinh đô |
| Minh – Thanh | Pháo giấy cuộn, pháo dây nhiều tràng | Phổ biến khắp nơi, gắn chặt với Tết |
Bài thơ "Nguyên nhật" của Vương An Thạch đời Tống ghi lại khung cảnh ấy rất gọn: trong tiếng pháo nổ một năm qua đi, gió xuân đưa hơi ấm vào chén rượu Đồ Tô, nghìn cửa muôn nhà rực nắng, ai cũng thay bùa đào mới cho bùa đào cũ. Một bài thơ bốn câu mà có đủ pháo, rượu Tết và tục thay "đào phù".
Màu đỏ, bùa đào và câu đối
Truyện Niên thú giải thích màu đỏ là vì quái vật sợ đỏ. Nhưng lịch sử phong tục cho thấy một con đường khác:
- Đào phù: từ xưa người ta treo hai tấm gỗ đào hai bên cửa, vẽ hoặc viết tên hai vị thần giữ cửa, tin rằng gỗ đào trừ tà. Câu chuyện hai vị thần cửa thuộc chủ đề linh vật trấn giữ, chỉ nhắc ở đây.
- Câu đối Tết: tương truyền vua Mạnh Sưởng nước Hậu Thục (thế kỷ 10) viết câu đối lên tấm đào phù, được coi là một trong những câu đối Tết sớm nhất được ghi lại. Dần dần gỗ đào thay bằng giấy đỏ.
- Màu đỏ: trong ngũ hành, đỏ ứng với hoả, với dương khí, với sự sống. Đỏ được ưa chuộng trong lễ hội từ rất lâu trước khi có truyện Niên thú.
Như vậy, Niên thú không tạo ra phong tục; phong tục có trước, câu chuyện Niên thú đến sau để "gói" chúng lại thành một truyện dễ nhớ. Điều này không làm câu chuyện kém hay, nó chỉ giúp ta đặt nó đúng chỗ.
Thủ tuế: thức đón giao thừa
Tục thức suốt đêm cuối năm, gọi là thủ tuế (giữ năm), cũng có từ lâu. Sách Phong thổ ký của Chu Xử đời Tấn đã ghi tục thức trắng đêm trừ tịch gọi là thủ tuế. Thơ Đường có nhiều bài "thủ tuế". Truyện Niên thú giải thích thức là để canh quái vật; còn trong thơ cổ, thức là để tiếc năm cũ, mừng năm mới, mong cha mẹ sống lâu.
Góc nhìn hôm nay: kể chuyện Niên cho trẻ và đón Tết an toàn
Niên thú là câu chuyện rất hợp để kể cho trẻ dịp Tết: có quái vật nhưng không đáng sợ, có ông lão thông minh, có cả làng vui mừng. Khi kể, cha mẹ có thể thêm một câu: đây là truyện dân gian, còn tục đốt tre xua quỷ núi thì người xưa đã chép từ hơn nghìn năm trước.
- Về pháo ở Việt Nam. Việt Nam cấm đốt pháo nổ từ năm 1995. Hiện nay việc dùng pháo hoa thực hiện theo Nghị định 137/2020/NĐ-CP; chỉ được dùng loại pháo hoa hợp pháp, đúng dịp và đúng quy định. Không tự chế, không mua pháo trôi nổi.
- Nếu bị bỏng hay thương tích do pháo: đưa đến cơ sở y tế ngay.
- Thay tiếng pháo bằng gì? Nhiều gia đình đón giao thừa bằng xem pháo hoa tầm cao do địa phương tổ chức, gõ trống, đọc thơ Tết, viết câu đối, kể chuyện Niên thú cho trẻ — giữ được không khí mà an toàn.
- Đọc thêm. Các sách khảo cứu phong tục Tết của người Việt và người Hoa, đặc biệt phần so sánh tục cây nêu, câu đối, giữa hai nền văn hoá.
Người Việt có kho truyện Tết của riêng mình, như sự tích cây nêu, sự tích bánh chưng bánh giầy. Đặt Niên thú bên cạnh những truyện ấy là một cách hay để trẻ thấy cùng một dịp Tết mà mỗi dân tộc kể một câu chuyện khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Niên thú là con gì?
Niên thú là quái vật trong truyện dân gian Trung Hoa, đêm giao thừa lên làng quấy phá, sợ màu đỏ, lửa và tiếng nổ. Câu chuyện giải thích tục dán đỏ, đốt pháo, thức đêm giao thừa.
Truyện Niên thú có từ bao giờ?
Truyện được ghi nhận rộng rãi trong các tuyển tập truyện dân gian và sách thiếu nhi thế kỷ 20. Các sách cổ chép phong tục Tết như Kinh Sở tuế thời ký không có truyện này.
Vì sao người xưa đốt pháo ngày Tết?
Theo Kinh Sở tuế thời ký (thế kỷ 6), sáng mùng một người ta đốt tre cho nổ trước sân để xua quỷ núi Sơn Tao và tà khí. Từ đời Tống, pháo thuốc súng thay dần ống tre.
Sơn Tao là gì?
Sơn Tao là quỷ núi một chân trong sách Thần Dị Kinh, cao hơn một thước, ai phạm vào thì bị bệnh nóng lạnh. Người xưa tin nó sợ tiếng tre nổ, nên đốt tre đầu năm để xua đi.
Chữ Niên nghĩa gốc là gì?
Theo Thuyết văn giải tự đời Hán, chữ Niên nghĩa gốc là lúa chín. Một năm tương ứng một vụ lúa. Việc biến Niên thành tên quái vật là sáng tạo muộn của truyện dân gian.
