Chọn phim quái thú cho con nên dựa vào hai thứ: nhãn phân loại độ tuổi của phim và cách trẻ ở từng lứa tuổi cảm nhận nỗi sợ. Trẻ 3–6 tuổi sợ những gì trông đáng sợ, nên hợp với quái thú tròn trịa, hiền lành như Totoro; trẻ 7–10 tuổi đã phân biệt được thật và giả, xem được phim phiêu lưu có rồng, có chút hồi hộp; còn phim như Jurassic Park hay Godzilla Minus One mang nhãn PG-13 ở Mỹ, hợp hơn với tuổi thiếu niên xem cùng cha mẹ. Bài này gợi ý danh sách theo độ tuổi và cách xem cùng con để nỗi sợ thành niềm vui.
Hiểu nhãn phân loại phim
Ở Việt Nam, từ năm 2023, phim chiếu rạp được phân loại theo Luật Điện ảnh 2022 với các mức:
| Nhãn Việt Nam | Ý nghĩa | Gần tương đương nhãn Mỹ |
|---|---|---|
| P | Phổ biến đến người xem ở mọi độ tuổi | G, một phần PG |
| K | Dưới 13 tuổi được xem khi có cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng | PG, một phần PG-13 |
| T13 | Từ đủ 13 tuổi trở lên | PG-13 |
| T16 | Từ đủ 16 tuổi trở lên | R (một phần) |
| T18 | Từ đủ 18 tuổi trở lên | R, NC-17 |
Cột so sánh chỉ để tham khảo; mỗi nước có tiêu chí riêng, và cùng một phim có thể mang nhãn khác nhau ở hai nơi. Nhãn cho biết mức độ của bạo lực, ngôn ngữ, cảnh căng thẳng, nhưng không biết được con mình nhạy cảm tới đâu. Cha mẹ vẫn là người hiểu con nhất.
Trẻ sợ gì ở từng lứa tuổi
Nhà nghiên cứu truyền thông Joanne Cantor (Đại học Wisconsin) dành nhiều năm nghiên cứu nỗi sợ của trẻ khi xem phim, tổng kết trong sách "Mommy, I'm Scared" (1998). Một trong những phát hiện quan trọng của bà là trẻ ở các lứa tuổi khác nhau sợ những thứ khác nhau:
- Trẻ nhỏ (khoảng 2–7 tuổi): sợ những gì trông đáng sợ, như mặt mũi kỳ dị, tiếng động lớn, biến hình. Giải thích "chỉ là phim thôi" thường không giúp được nhiều, vì trẻ chưa tách rõ thật và tưởng tượng. Một nhân vật tốt nhưng trông xấu xí vẫn có thể làm trẻ sợ.
- Trẻ tiểu học (khoảng 8–12 tuổi): bớt sợ vẻ ngoài, bắt đầu sợ những mối đe doạ có thể xảy ra thật: thiên tai, bị lạc, mất người thân.
- Thiếu niên: có thể bị ám ảnh bởi những mối đe doạ trừu tượng, rộng lớn, như thảm hoạ quy mô lớn.
Hệ quả thực tế: một bộ phim có quái thú hiền nhưng xấu có thể làm bé 4 tuổi khóc, trong khi bé 10 tuổi thấy bình thường; ngược lại, phim không có quái vật nào nhưng nói về mất mát có thể khiến trẻ lớn trằn trọc hơn.
Gợi ý phim theo độ tuổi
Khoảng 3–5 tuổi: quái thú tròn trịa, không có kẻ ác
- Hàng xóm của tôi là Totoro (1988): nhãn G ở Mỹ. Thần rừng to tròn, không đánh nhau. Lưu ý đoạn bé Mei đi lạc có thể làm trẻ lo.
- Ponyo (2008): nhãn G. Cô bé cá và biển cả đầy màu sắc; có cảnh bão biển.
- The Gruffalo (2009): phim hoạt hình ngắn của Anh dựa trên sách tranh của Julia Donaldson, chú chuột nhỏ dùng trí khôn vượt qua quái vật.
Khoảng 6–8 tuổi: quái thú làm bạn
- Công ty Quái vật (2001): nhãn G. Quái vật hoá ra cũng sợ trẻ con, một cách lật ngược nỗi sợ rất thông minh.
- Bí kíp luyện rồng (2010): nhãn PG. Cậu bé kết bạn với chú rồng mà cả làng coi là kẻ thù; có cảnh chiến đấu với rồng lớn ở cuối phim.
- Pete's Dragon (2016): nhãn PG. Chuyện tình bạn giữa cậu bé mồ côi và con rồng lông xanh trong rừng.
- Wolfwalkers (2020): nhãn PG. Phim hoạt hình Ireland về cô bé và bầy sói trong rừng, hình ảnh như tranh vẽ.
Khoảng 9–12 tuổi: phiêu lưu có hồi hộp
- Vùng đất linh hồn (2001): nhãn PG. Thế giới thần linh kỳ dị, có những cảnh lạ như cha mẹ hoá lợn.
- Harry Potter và Hòn đá Phù thủy (2001): nhãn PG. Chó ba đầu, rồng con, nhân mã.
- Kubo and the Two Strings (2016): nhãn PG. Phim stop-motion của hãng Laika, có những quái thú khổng lồ và cảnh u tối.
- King Kong (1933): phim đen trắng kinh điển, nhịp chậm theo kiểu xưa, hợp để nói chuyện về lịch sử kỹ xảo.
Từ 13 tuổi: phim mạnh hơn, xem cùng và trò chuyện
- Jurassic Park (1993): nhãn PG-13. Khủng long săn đuổi, nhiều cảnh căng thẳng.
- Công chúa Mononoke (1997): nhãn PG-13. Có cảnh chiến đấu và thương tích.
- Godzilla Minus One (2023): nhãn PG-13. Thành phố đổ nát, mất mát, không khí nặng nề.
- King Kong (2005): nhãn PG-13. Dài, nhiều cảnh rượt đuổi và sinh vật đáng sợ trên đảo.
Nhãn trên là nhãn của hiệp hội điện ảnh Mỹ (MPA); khi phim chiếu ở Việt Nam, nhãn có thể khác. Danh sách chỉ là gợi ý: có bé 7 tuổi xem Bí kíp luyện rồng rất vui, có bé 9 tuổi vẫn sợ cảnh rồng lớn.
Cách xem cùng con để nỗi sợ thành niềm vui
- Xem trước hoặc đọc trước: đọc tóm tắt, xem đoạn giới thiệu, biết trước cảnh nào đáng sợ để chuẩn bị.
- Ngồi cạnh con: với trẻ nhỏ, sự có mặt của cha mẹ quan trọng hơn mọi lời giải thích.
- Cho phép dừng: nói trước với con rằng có thể tạm dừng, ra ngoài một lát, hoặc xem tiếp hôm khác. Trẻ được quyền kiểm soát sẽ bớt sợ.
- Với trẻ nhỏ, hành động giúp hơn lời nói: ôm con, cho con ôm gối, bật thêm đèn, tua qua đoạn đáng sợ. Theo nghiên cứu của Cantor, trẻ nhỏ thường được an ủi bằng cách này hiệu quả hơn là giải thích "không có thật đâu".
- Với trẻ lớn, giải thích giúp hơn: xem video hậu trường, mô hình, bộ đồ quái thú; trẻ hiểu phim được làm ra như thế nào sẽ thấy hứng thú hơn là sợ.
- Trò chuyện sau khi xem: hỏi con thích nhân vật nào, sợ đoạn nào, quái thú đó có thật sự xấu không. Nhiều phim quái thú hay chính vì quái thú không xấu.
- Tránh xem phim căng thẳng sát giờ ngủ: để một khoảng thời gian yên tĩnh, đọc sách nhẹ nhàng trước khi đi ngủ.
Nếu sau khi xem, trẻ sợ kéo dài nhiều ngày, gặp ác mộng liên tục, không dám ngủ một mình như trước, hãy tạm dừng loại phim đó và hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý trẻ em nếu tình trạng không cải thiện.
Góc nhìn hôm nay: từ phim sang sách và đời thật
Phim quái thú hay nhất là phim mở ra những thứ khác để khám phá. Sau Bí kíp luyện rồng, có thể đọc truyện dân gian về rồng Việt Nam và rồng châu Âu để thấy chúng khác nhau thế nào. Sau Jurassic Park, đi bảo tàng xem hoá thạch, tìm hiểu khủng long thật có lông vũ. Sau King Kong, xem phim tài liệu về khỉ đột thật, những con vật hiền lành đang cần được bảo vệ.
Sách tranh cũng là bước đệm tuyệt vời trước phim. Where the Wild Things Are (1963) của Maurice Sendak, câu chuyện cậu bé Max làm vua của những con quái vật, được đọc cho trẻ em nhiều thế hệ; bộ phim chuyển thể năm 2009 thì buồn và sâu hơn, hợp với trẻ lớn. Đọc sách trước, xem phim sau, rồi so sánh, là một cách học rất tự nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Phim quái thú nào hợp cho trẻ 4 tuổi?
Với trẻ khoảng 4 tuổi, nên chọn phim có quái thú tròn trịa, hiền lành, không có kẻ ác, như Hàng xóm của tôi là Totoro hay Ponyo, đều mang nhãn G ở Mỹ. Cha mẹ nên ngồi xem cùng vì vài đoạn như đi lạc hay bão biển có thể khiến trẻ lo.
Phim Jurassic Park cho trẻ mấy tuổi xem?
Jurassic Park (1993) mang nhãn PG-13 ở Mỹ, tức khuyến cáo cha mẹ cân nhắc với trẻ dưới 13 tuổi. Phim có nhiều cảnh khủng long săn đuổi căng thẳng. Trẻ nhỏ hơn có thể xem phim tài liệu khủng long trước.
Nhãn K trên phim ở Việt Nam nghĩa là gì?
Nhãn K nghĩa là phim được phổ biến đến người xem dưới 13 tuổi khi có cha mẹ hoặc người giám hộ đi cùng. Đây là một trong các mức phân loại theo Luật Điện ảnh 2022, cùng với P, T13, T16 và T18.
Trẻ sợ sau khi xem phim quái vật thì làm sao?
Với trẻ nhỏ, hãy ôm con, bật đèn, ở cạnh con; hành động an ủi thường hiệu quả hơn giải thích. Với trẻ lớn, có thể xem video hậu trường để con thấy phim được làm thế nào. Nếu trẻ sợ kéo dài, gặp ác mộng nhiều, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi hoặc chuyên gia tâm lý.
Vì sao trẻ nhỏ sợ cả quái vật hiền?
Theo nghiên cứu của Joanne Cantor, trẻ dưới khoảng 7 tuổi phản ứng mạnh với vẻ ngoài: mặt kỳ dị, tiếng động lớn, biến hình. Trẻ chưa tách rõ thật và tưởng tượng nên một nhân vật tốt nhưng trông xấu xí vẫn có thể làm trẻ sợ.
