Ray Harryhausen (1920–2013) là bậc thầy kỹ xảo hoạt hình tĩnh vật (stop-motion) người Mỹ, người tạo ra những quái thú đáng nhớ nhất của điện ảnh thế kỷ 20: đạo quân bộ xương trong Jason and the Argonauts (1963), người khổng lồ một mắt trong The 7th Voyage of Sinbad (1958), Medusa trong Clash of the Titans (1981). Ông làm việc gần như một mình, xoay chỉnh mô hình từng khung hình. Từ thập niên 1990, kỹ xảo máy tính thay thế dần phương pháp của ông, nhưng nhiều thế hệ đạo diễn vẫn coi ông là người thầy.
Cậu bé mê King Kong
Năm 1933, Harryhausen mười ba tuổi xem bộ phim King Kong ở Los Angeles và bị cuốn hút hoàn toàn. Cậu bắt đầu tự làm mô hình khủng long trong nhà để xe, dùng máy quay của bố mẹ để thử nghiệm. Cậu kết bạn với một thiếu niên cũng mê quái vật và khoa học viễn tưởng: Ray Bradbury, người về sau trở thành nhà văn lớn. Hai người là bạn suốt đời.
Harryhausen tìm gặp được Willis O'Brien, người làm kỹ xảo cho King Kong. O'Brien xem mô hình của cậu, góp ý thẳng thắn về giải phẫu động vật, khuyên cậu học điêu khắc và giải phẫu học. Harryhausen nghe theo, học thêm nghệ thuật, điêu khắc và cả cách dựng phim.
Stop-motion là gì
Stop-motion là kỹ thuật làm cho vật vô tri trông như cử động. Người làm đặt mô hình có khung khớp bên trong, chụp một khung hình, xoay chỉnh mô hình một chút, chụp tiếp. Mỗi giây phim cần 24 khung hình, nghĩa là 24 lần chỉnh. Một cảnh chiến đấu vài phút có thể mất nhiều tháng.
Khó nhất là ghép mô hình nhỏ với diễn viên người thật trong cùng một khung hình. Harryhausen phát triển một quy trình mà nhà sản xuất của ông, Charles H. Schneer, đặt tên thương mại là "Dynamation": chiếu cảnh quay diễn viên lên một màn phía sau mô hình, che một phần cảnh trước bằng tấm kính có phần đen, rồi quay mô hình xen giữa. Kết quả là quái thú như đứng trong cùng không gian với người, đi vòng ra sau cột đá, đi lên trước diễn viên.
Những tác phẩm chính
| Năm | Phim | Quái thú nổi bật |
|---|---|---|
| 1949 | Mighty Joe Young | Con khỉ đột lớn hiền lành; Harryhausen làm phần lớn hoạt hình dưới quyền Willis O'Brien, phim đoạt Oscar kỹ xảo |
| 1953 | The Beast from 20,000 Fathoms | Khủng long tưởng tượng thức dậy, dựa trên một truyện ngắn của Ray Bradbury |
| 1958 | The 7th Voyage of Sinbad | Người khổng lồ một mắt có chân dê, rồng, bộ xương biết đánh kiếm |
| 1963 | Jason and the Argonauts | Người khổng lồ đồng Talos, rắn nhiều đầu Hydra, đạo quân bảy bộ xương |
| 1966 | One Million Years B.C. | Khủng long và bò sát tiền sử (sống cùng người thời tiền sử, dù sai khoa học) |
| 1981 | Clash of the Titans | Medusa, ngựa Pegasus, bọ cạp khổng lồ, quái vật biển Kraken |
Đạo quân bộ xương
Cảnh nổi tiếng nhất của Harryhausen là trận đánh giữa ba chiến binh người thật và bảy bộ xương trong Jason and the Argonauts. Mỗi bộ xương có năm chi cử động, cầm khiên và kiếm, và ông phải ghi nhớ vị trí của tất cả chúng qua từng khung hình, khớp với động tác diễn viên đã quay từ trước. Theo các tài liệu thường dẫn, chỉ vài phút phim này đã tốn khoảng bốn tháng làm việc.
Medusa trong ánh lửa
Trong Clash of the Titans, Medusa có thân rắn, tóc là những con rắn nhỏ cử động riêng, xuất hiện trong ngôi đền tối chỉ có ánh lửa bập bùng. Harryhausen chọn cách cho bà ta di chuyển chậm, ẩn hiện sau cột đá, để mỗi khoảnh khắc lộ diện đều thêm phần đáng sợ. Phim cũng cho thấy ông thoải mái pha trộn thần thoại: Kraken vốn là quái vật biển Bắc Âu được đưa vào câu chuyện Hy Lạp.
Một nghệ sĩ hơn là một kỹ thuật viên
Điều làm quái thú của Harryhausen khác biệt là ông cho chúng "diễn". Người khổng lồ một mắt ngó nghiêng tò mò trước khi tấn công. Những con quái thú bị thương có biểu hiện đau đớn khiến khán giả thấy thương. Ông gọi các mô hình của mình là diễn viên, và ông là người duy nhất diễn thay cho chúng.
Năm 1992, Viện Hàn lâm Khoa học và Nghệ thuật Điện ảnh Mỹ trao cho ông giải Gordon E. Sawyer, một giải thưởng danh dự cho đóng góp kỹ thuật trọn đời. Tại buổi lễ, nam diễn viên Tom Hanks trao giải và nói rằng nhiều người coi Jason and the Argonauts mới là bộ phim hay nhất từng được làm.
Từ mô hình đến máy tính
Năm 1993, Jurassic Park của Steven Spielberg đánh dấu bước ngoặt. Ban đầu, nhóm của chuyên gia stop-motion Phil Tippett được giao làm khủng long bằng một dạng stop-motion cải tiến. Nhưng các thử nghiệm khủng long dựng bằng máy tính của hãng Industrial Light & Magic quá ấn tượng, và đoàn phim chuyển sang kỹ thuật số. Tippett ở lại, chuyển sang chỉ đạo chuyển động cho khủng long, dạy các hoạ sĩ máy tính cách cho chúng "diễn" như mô hình.
Từ đó, stop-motion không còn là cách làm quái thú chính trong phim người đóng. Nhưng nó không biến mất. Các hãng như Aardman ở Anh hay Laika ở Mỹ tiếp tục làm phim hoạt hình stop-motion trọn vẹn, như Coraline (2009) hay Kubo and the Two Strings (2016). Nhiều đạo diễn lớn như Steven Spielberg, George Lucas, Peter Jackson, Tim Burton đã nói về ảnh hưởng của Harryhausen tới mình.
Góc nhìn hôm nay: tự làm stop-motion ở nhà
Xem phim Harryhausen ngày nay, người ta có thể thấy chuyển động hơi giật so với kỹ xảo máy tính. Nhưng chính cái giật ấy cho cảm giác mô hình có thật, có ai đó đã cầm nắm từng con quái thú. Với trẻ em, đây là cửa vào tuyệt vời để hiểu phim được làm ra như thế nào.
Một hoạt động gia đình rất vui: nặn quái thú bằng đất nặn, đặt trên bàn, dùng điện thoại chụp từng khung hình, mỗi lần xoay chỉnh một chút, rồi ghép thành video bằng các ứng dụng làm phim stop-motion miễn phí. Mười hai khung hình đã đủ thấy quái thú bước được hai bước. Trẻ sẽ hiểu ngay vì sao trận đánh bộ xương mất cả tháng.
Quỹ Ray Harryhausen ở Anh lưu giữ mô hình, bản vẽ và đồ dùng của ông; năm 2020, nhân 100 năm ngày sinh, một triển lãm lớn về ông được tổ chức tại Phòng trưng bày Nghệ thuật Hiện đại Quốc gia Scotland ở Edinburgh. Phim của ông, nhất là Jason and the Argonauts, vẫn được phát hành lại và chiếu ở các liên hoan phim kinh điển.
Câu hỏi thường gặp
Ray Harryhausen là ai?
Ray Harryhausen (1920–2013) là bậc thầy kỹ xảo stop-motion người Mỹ, tạo ra quái thú cho những phim như The 7th Voyage of Sinbad, Jason and the Argonauts và Clash of the Titans. Ông mê điện ảnh từ khi xem King Kong năm 1933 và là học trò của Willis O'Brien.
Stop-motion là gì?
Stop-motion là kỹ thuật chụp mô hình từng khung hình, mỗi lần xoay chỉnh một chút, rồi phát liên tục để vật trông như cử động. Mỗi giây phim cần 24 khung hình. Kỹ thuật này được dùng trong King Kong 1933, phim của Harryhausen và nhiều phim hoạt hình hiện nay.
Cảnh đánh nhau với bộ xương được làm thế nào?
Trong Jason and the Argonauts (1963), Harryhausen điều khiển bảy mô hình bộ xương từng khung hình, khớp với động tác diễn viên đã quay trước đó. Theo các tài liệu thường dẫn, vài phút phim này mất khoảng bốn tháng làm.
Vì sao stop-motion bị thay bằng kỹ xảo máy tính?
Từ Jurassic Park (1993), kỹ xảo máy tính cho chuyển động mượt và linh hoạt hơn, dễ ghép với cảnh người thật. Stop-motion vẫn sống trong phim hoạt hình của các hãng như Aardman, Laika, và được yêu thích vì cảm giác mô hình có thật.
Phim cuối cùng của Ray Harryhausen là gì?
Phim điện ảnh dài cuối cùng mà Harryhausen làm kỹ xảo là Clash of the Titans (1981), với Medusa, Pegasus và quái vật biển Kraken. Sau đó ông nghỉ làm phim và dành thời gian cho sách, triển lãm và quỹ lưu giữ tác phẩm.
