Tứ hung là gì: Hỗn Độn, Cùng Kỳ, Đào Ngột, Thao Thiết trong sách cổ

Tứ hung là bốn kẻ ác trong truyền thuyết thời vua Nghiêu, vua Thuấn: Hỗn Độn, Cùng Kỳ, Đào Ngột và Thao Thiết. Sách Tả truyện chép họ vốn là con cháu bất tài của bốn dòng họ, bị Thuấn đày ra bốn phương. Về sau, sách Thần Dị Kinh và nhiều sách khác biến họ thành bốn con quái thú, mỗi con tượng trưng cho một thói xấu: mù quáng, đảo lộn phải trái, ương ngạnh và tham lam.

Tứ hung trong Tả truyện: bốn con người, không phải bốn con thú

Ghi chép quan trọng nhất về Tứ hung nằm trong Tả truyện, năm thứ 18 đời Lỗ Văn Công. Một đại phu nước Lỗ kể lại chuyện cũ: họ Đế Hồng có đứa con bất tài, che giấu điều nghĩa, ưa làm điều ác, thiên hạ gọi là Hỗn Độn. Họ Thiếu Hạo có đứa con phá hỏng lòng tin, ghét lời ngay, thiên hạ gọi là Cùng Kỳ. Họ Chuyên Húc có đứa con không dạy được, không biết lời phải, thiên hạ gọi là Đào Ngột. Họ Tấn Vân có đứa con tham ăn uống, vơ vét của cải, thiên hạ gọi là Thao Thiết.

Vua Nghiêu không trừ được bốn kẻ ấy. Đến khi Thuấn giúp việc, ông đày cả bốn ra bốn phương xa để chống lại yêu ma. Câu chuyện nhằm ca ngợi tài trị nước của Thuấn.

Chi tiết đáng chú ý: ở đây cả bốn là người, cụ thể là con cháu của các dòng họ lớn. Các tên gọi là biệt danh thiên hạ đặt cho thói xấu của họ. Sách Thượng thư (thiên Thuấn điển) kể một nhóm "tứ tội" khác: Cộng Công, Hoan Đâu, Tam Miêu, Cổn. Các nhà chú giải đời sau đã cố ghép hai danh sách với nhau, mỗi người ghép một kiểu, đến nay vẫn chưa có kết luận thống nhất.

Từ người hoá thú: Thần Dị Kinh và Sơn Hải Kinh

Bốn cái tên dần dần mang hình thú. Hai nguồn quan trọng:

• Sơn Hải Kinh có Cùng Kỳ như một loài thú thật trong danh sách núi sông.
• Thần Dị Kinh, sách chép chuyện lạ được gán cho Đông Phương Sóc đời Hán nhưng giới nghiên cứu cho là ra đời muộn hơn, tả cả bốn thành quái thú với tính cách rõ ràng.

Hình tượng hoá thú này giúp câu chuyện dễ nhớ hơn: thay vì "đứa con bất tài của họ Đế Hồng", người ta nhớ "con chó mù lông dài".

Hỗn Độn: có mắt mà không thấy

Thần Dị Kinh tả Hỗn Độn như con chó lông dài, có mắt mà không nhìn thấy, có tai mà không nghe, gặp người tốt thì húc, gặp kẻ ác thì quấn quýt. Đó là chân dung kẻ không phân biệt được thiện ác.

Tên Hỗn Độn còn có một đời sống khác hẳn trong Trang Tử. Thiên Ứng đế vương kể: vua biển Nam là Thúc, vua biển Bắc là Hốt, vua ở giữa là Hỗn Độn. Thúc và Hốt hay đến chơi, được Hỗn Độn đãi rất tử tế. Hai người bàn nhau trả ơn: ai cũng có bảy lỗ để nhìn, nghe, ăn, thở, riêng Hỗn Độn không có, ta đục cho. Mỗi ngày đục một lỗ, đến ngày thứ bảy thì Hỗn Độn chết. Ngụ ngôn này nói về việc áp đặt cái "tốt" của mình lên người khác có thể làm hỏng bản chất tự nhiên. Trong Sơn Hải Kinh, thần Đế Giang ở Thiên Sơn không có mặt mũi, nhiều học giả cho là cùng một hình tượng.

Cùng Kỳ: hổ có cánh đảo lộn phải trái

Sơn Hải Kinh có hai mô tả Cùng Kỳ khác nhau: Tây sơn kinh tả nó như con bò, lông như lông nhím, tiếng như chó sủa; Hải nội bắc kinh tả như con hổ có cánh. Dị bản ngay trong cùng một sách cho thấy các phần của Sơn Hải Kinh được soạn từ nhiều nguồn.

Thần Dị Kinh cho Cùng Kỳ một tính cách đáng sợ về mặt đạo đức: thấy người cãi nhau thì nó hại người nói đúng, nghe có người ngay thẳng thì đến làm hại, nghe có kẻ xấu thì mang quà đến tặng. Đây là hình ảnh của kẻ đảo lộn trắng đen.

Thú vị là cũng có lúc Cùng Kỳ đứng về phía con người. Sách Hậu Hán thư, phần Lễ nghi chí, chép lễ Đại Na (lễ trừ tà cuối năm) trong cung đình Hán, có mười hai thần thú được gọi tên để đuổi điều xấu, trong đó Cùng Kỳ cùng với Đằng Căn đảm nhận việc trừ cổ độc. Quái thú dữ dằn được "tuyển" làm lính gác — một mô típ rất phổ biến trong tín ngưỡng Đông Á.

Đào Ngột: ương ngạnh và tên một bộ sử

Thần Dị Kinh tả Đào Ngột ở vùng hoang phía tây, hình như hổ, lông dài, mặt người, chân hổ, răng lợn rừng, đuôi rất dài, ngang ngược trong vùng hoang, không ai trị được. Đó là chân dung kẻ bướng bỉnh không chịu nghe dạy bảo, khớp với lời Tả truyện.

Điều bất ngờ: "Đào Ngột" còn là tên bộ sử của nước Sở. Mạnh Tử, thiên Ly Lâu hạ, viết: sách Thặng của nước Tấn, sách Đào Ngột của nước Sở, sách Xuân Thu của nước Lỗ, đều là một loại (sử ký). Vì sao đặt tên sử theo tên kẻ ác? Các nhà chú giải cho rằng ghi lại điều ác để răn đời sau. Đây là chỗ một con quái thú trở thành tấm gương soi lịch sử.

Thao Thiết: tham ăn và hoa văn trên đồ đồng

Thao Thiết là con nổi tiếng nhất trong bốn. Chữ "thao" và "thiết" đều chỉ sự tham ăn, tham của. Ngày nay tiếng Trung vẫn dùng "lão thao" để gọi người sành ăn, nghĩa đã nhẹ nhàng hơn nhiều so với con quái thú gốc.

Mặt thú trên đỉnh đồng

Sách Lã Thị Xuân Thu (thế kỷ 3 trước Công nguyên) chép: đỉnh nhà Chu khắc hình Thao Thiết, có đầu mà không có thân, nuốt chưa kịp xuống thì hại đến chính mình — để răn kẻ tham lam sẽ tự chuốc hoạ.

Đến đời Tống, các nhà sưu tầm đồ cổ dựa vào câu này để gọi hoa văn mặt thú đối xứng trên đồ đồng thời Thương, Chu là "văn Thao Thiết". Tên gọi ấy dùng đến tận nay. Tuy nhiên giới khảo cổ hiện đại lưu ý: người thời Thương không để lại chữ nào cho biết họ gọi hoa văn ấy là gì hay nó có nghĩa gì. Vì vậy nhiều sách chuyên môn dùng tên trung tính hơn là "văn mặt thú". Ý nghĩa thật của hoa văn này vẫn còn tranh luận.

Bào Hào trong Sơn Hải Kinh

Bắc sơn kinh có con Bào Hào mình dê mặt người, mắt ở dưới nách, răng hổ, tiếng như trẻ con. Quách Phác chú rằng đây chính là Thao Thiết mà Tả truyện nhắc đến. Đó là ý kiến của người chú giải, không phải chính văn.

Bảng tóm tắt Tứ hung

Góc nhìn hôm nay: bốn thói xấu vẫn còn nguyên

Đọc kỹ, Tứ hung là một bài học đạo đức ngụy trang thành chuyện quái thú. Mù quáng, nói ngược lẽ phải, bướng không nghe, tham lam — bốn thói ấy không cần tìm ở vùng hoang xa, chúng có ở quanh ta và trong ta.

• Xem đồ đồng cổ. Nhiều bảo tàng lớn trên thế giới trưng bày đỉnh, tước thời Thương – Chu; tìm hoa văn mặt thú, đếm mắt, sừng, tai để thấy hình mặt hiện ra từ những đường xoắn.
• Đọc Trang Tử, thiên Ứng đế vương. Chuyện Hỗn Độn bị đục bảy lỗ chỉ vài dòng nhưng đáng ngẫm cho cả cha mẹ và thầy cô: thương con cũng đừng đục con theo khuôn của mình.
• Kể cho trẻ: mỗi con một thói xấu, hỏi trẻ đã từng gặp "Thao Thiết" ở bữa ăn chưa. Câu chuyện thành bài học nhẹ nhàng mà không cần dọa nạt.