Ultraman là người khổng lồ đến từ vũ trụ trong loạt phim truyền hình Nhật Bản ra mắt tháng 7 năm 1966 của hãng Tsuburaya Productions, do "cha đẻ kỹ xảo" Tsuburaya Eiji sáng lập. Ultraman thuộc dòng tokusatsu, tức phim kỹ xảo đặc biệt Nhật Bản, cùng với Godzilla, Kamen Rider và Super Sentai. Ở Việt Nam, nhân vật này quen thuộc với nhiều thế hệ khán giả nhỏ tuổi dưới tên gọi "siêu nhân điện quang".
Tokusatsu là gì
"Tokusatsu" là chữ tắt của cụm từ tiếng Nhật nghĩa là "quay phim kỹ xảo đặc biệt". Nó chỉ cả một dòng phim điện ảnh và truyền hình dựa nhiều vào kỹ xảo thực: mô hình thành phố thu nhỏ, cháy nổ trên trường quay, diễn viên mặc bộ đồ quái thú hay bộ đồ anh hùng. Ba nhánh lớn nhất của tokusatsu là:
- Phim kaiju: quái thú khổng lồ, mở đầu bằng Gojira (1954).
- Phim người khổng lồ: anh hùng cỡ lớn đánh quái thú, tiêu biểu là Ultraman.
- Phim anh hùng cỡ người: như Kamen Rider (từ 1971) và Super Sentai, đội năm người mặc đồ nhiều màu (từ 1975).
Super Sentai về sau được Mỹ mua bản quyền, quay lại phần diễn viên và giữ phần đánh nhau mặc đồ, thành loạt Power Rangers từ năm 1993.
Tsuburaya Eiji: từ Godzilla sang màn ảnh nhỏ
Tsuburaya Eiji (1901–1970) là người phụ trách kỹ xảo cho bộ phim Gojira năm 1954 và rất nhiều phim quái thú của hãng Toho. Ông lập công ty riêng, Tsuburaya Productions, năm 1963. Khi truyền hình trở nên phổ biến ở Nhật, ông muốn đưa thế giới quái thú tới phòng khách của mọi gia đình mỗi tuần.
Đầu năm 1966, công ty phát loạt phim Ultra Q, mỗi tập một quái thú hoặc hiện tượng bí ẩn, không có anh hùng khổng lồ. Thành công của Ultra Q mở đường cho Ultraman, lên sóng ngày 17 tháng 7 năm 1966, và lần này thì có một người khổng lồ bạc đỏ đứng ra bảo vệ Trái Đất.
Những chi tiết làm nên Ultraman
| Chi tiết | Trong phim | Vì sao đáng nhớ |
|---|---|---|
| Nguồn gốc | Người khổng lồ từ Tinh vân M78, hợp nhất với một thành viên đội tuần tra khoa học | Anh hùng vừa là người ngoài hành tinh vừa là con người |
| Đèn màu trên ngực | Chuyển từ xanh sang đỏ và nhấp nháy khi năng lượng gần cạn | Tạo hồi hộp, khán giả biết trận đấu sắp phải kết thúc |
| Giới hạn ba phút | Ultraman chỉ ở được trên Trái Đất khoảng ba phút | Giải pháp vừa kịch tính vừa giúp tiết kiệm kinh phí kỹ xảo |
| Tia sáng chéo tay | Bắt chéo hai tay để phóng tia năng lượng | Động tác mà trẻ em khắp nơi bắt chước |
| Đội tuần tra khoa học | Đội người thường chiến đấu cùng Ultraman | Con người không chỉ đứng chờ được cứu |
Giới hạn ba phút là ví dụ thú vị về cách hạn chế kỹ thuật biến thành chi tiết kể chuyện. Cảnh quay mô hình, cháy nổ rất tốn kém; làm trận đấu ngắn, có lý do trong truyện, vừa giữ kinh phí vừa làm khán giả nín thở.
Quái thú trong Ultraman không chỉ để bị đánh
Mỗi tập Ultraman có một quái thú mới. Nhiều quái thú được thiết kế bởi hoạ sĩ Narita Tohl, người có nền tảng điêu khắc và mỹ thuật, theo nguyên tắc riêng: lấy cảm hứng từ sinh vật thật, từ hình khối tự nhiên, tránh những chi tiết ghê rợn vô cớ. Nhờ vậy nhiều quái thú trông kỳ lạ mà vẫn có nét đẹp, và được nhớ tên suốt nhiều thập niên.
Điều làm Ultraman khác phim hành động đơn thuần là nhiều tập để quái thú có câu chuyện riêng. Có quái thú hiền lành bị con người đánh thức hay bị dồn ép. Có quái thú là nạn nhân của một tai nạn. Có tập kết thúc bằng nỗi buồn chứ không phải chiến thắng. Các nhà biên kịch như Kinjō Tetsuo, người gốc Okinawa, đưa vào phim những câu hỏi về người lạ, về sự thấu hiểu, về cái giá của chiến thắng.
Gia đình Ultra qua sáu mươi năm
Sau Ultraman năm 1966, Tsuburaya Productions làm hàng chục loạt phim tiếp nối: Ultraseven (1967), Ultraman Taro, Ultraman Tiga (1996), cho tới các loạt mới gần đây. Mỗi loạt có một Ultraman riêng, cùng thuộc "gia đình Ultra" sống ở Tinh vân M78 hoặc những vũ trụ khác.
Ở Việt Nam, Ultraman được nhiều trẻ em biết đến qua băng đĩa và truyền hình từ thập niên 1990–2000; Ultraman Tiga đặc biệt quen thuộc với thế hệ lớn lên quanh năm 2000. Truyện tranh, đồ chơi, áo phông in hình Ultraman phổ biến ở khắp nơi. Chữ "siêu nhân" trong tiếng Việt thường dùng chung cho cả Ultraman và các đội anh hùng mặc đồ màu.
Năm 2022, phim điện ảnh Shin Ultraman do Higuchi Shinji đạo diễn, Anno Hideaki viết kịch bản, ra mắt như một lời tri ân loạt phim gốc, cùng nhóm làm phim với Shin Godzilla (2016).
Kỹ thuật làm phim: mô hình, bộ đồ và cháy nổ
Như phim Godzilla, Ultraman dùng kỹ thuật người mặc bộ đồ diễn giữa mô hình thành phố thu nhỏ. Diễn viên phải luyện cách đi đứng sao cho trông nặng nề, to lớn. Mô hình nhà được làm từ vật liệu dễ vỡ, quay bằng máy quay tốc độ cao rồi phát chậm, để mảnh vỡ rơi xuống chậm như vật thật cỡ lớn.
Ngày nay nhiều cảnh được bổ sung bằng kỹ xảo máy tính, nhưng các nhà làm phim tokusatsu vẫn giữ bộ đồ và mô hình như "linh hồn" của thể loại. Khán giả tokusatsu yêu chính cái cảm giác có thật, chạm tay được, của những con quái thú làm bằng cao su và những thành phố làm bằng gỗ và thạch cao.
Góc nhìn hôm nay: xem Ultraman cùng con
Ultraman là loại phim siêu anh hùng có nhiều cảnh đánh nhau, nhưng không máu me, và quái thú thường bị đánh bại bằng tia sáng hay bị đưa về vũ trụ. Với trẻ mẫu giáo và tiểu học, đây là thể loại dễ xem; cha mẹ có thể chọn những tập nói về tình bạn, về quái thú bị hiểu lầm, rồi nói chuyện với con: quái thú đó có thật sự xấu không, có cách nào khác ngoài đánh nhau không.
Trẻ hay bắt chước động tác đánh nhau sau khi xem; nên nhắc trẻ chơi động tác "phóng tia sáng" với không khí chứ không đánh vào bạn. Các video hậu trường về bộ đồ, mô hình thành phố là cách tuyệt vời để trẻ hiểu phim được làm ra như thế nào, và có khi nảy ra ý tự làm mô hình bằng hộp giấy ở nhà.
Người lớn muốn tìm hiểu sâu có thể đọc về Tsuburaya Eiji và lịch sử tokusatsu, hoặc xem lại Ultra Q và Ultraman năm 1966 để thấy nền móng của cả một dòng văn hoá đại chúng Nhật Bản.
Câu hỏi thường gặp
Ultraman ra đời năm nào?
Loạt phim truyền hình Ultraman lên sóng ở Nhật ngày 17 tháng 7 năm 1966, do Tsuburaya Productions sản xuất. Trước đó cùng năm, công ty đã phát loạt Ultra Q về quái thú và hiện tượng bí ẩn.
Tokusatsu là gì?
Tokusatsu là dòng phim kỹ xảo đặc biệt của Nhật Bản, dùng nhiều mô hình thu nhỏ, cháy nổ thật và diễn viên mặc bộ đồ quái thú hay anh hùng. Các nhánh nổi tiếng gồm phim kaiju như Godzilla, Ultraman, Kamen Rider và Super Sentai.
Vì sao Ultraman chỉ chiến đấu được ba phút?
Trong phim, Ultraman chỉ ở được trên Trái Đất khoảng ba phút và đèn trên ngực sẽ nhấp nháy khi năng lượng gần cạn. Chi tiết này vừa tạo hồi hộp, vừa giúp giới hạn thời lượng những cảnh kỹ xảo tốn kém.
Ultraman đến từ đâu?
Theo phim, Ultraman đến từ Tinh vân M78. Anh hợp nhất với một thành viên đội tuần tra khoa học trên Trái Đất và biến thành người khổng lồ khi cần chiến đấu với quái thú.
Ai là người tạo ra Ultraman?
Ultraman do công ty Tsuburaya Productions của Tsuburaya Eiji tạo ra, với sự tham gia của nhiều nhà biên kịch và hoạ sĩ như Kinjō Tetsuo và Narita Tohl. Tsuburaya Eiji trước đó là người phụ trách kỹ xảo cho phim Godzilla năm 1954.
