Con người dễ "thấy" quái vật vì não được tiến hoá để nhận ra khuôn mặt, hình dáng và kẻ săn mồi thật nhanh, kể cả khi thông tin còn thiếu. Trong bóng tối, trên mặt nước rộng hay khi đang sợ hãi, não lấp chỗ trống bằng những gì ta đã biết, đã đọc, đã xem. Trí nhớ sau đó còn tự "sửa" lại câu chuyện mỗi lần kể. Hiểu những cơ chế này giúp ta đọc các lời chứng về sinh vật bí ẩn một cách công bằng: người kể thường không nói dối, nhưng có thể đã nhìn nhầm.
Não là cỗ máy đoán hình
Thấy mặt người trong mọi thứ
Nhìn ổ điện thấy mặt cười, nhìn đám mây thấy con rồng, nhìn vết ẩm trên tường thấy khuôn mặt: hiện tượng này gọi là pareidolia, tức thấy hình có nghĩa trong những mẫu ngẫu nhiên. Não người có những vùng chuyên xử lý khuôn mặt, phản ứng rất nhanh với hai chấm và một vạch bên dưới. Với tổ tiên chúng ta, nhận ra khuôn mặt thật nhanh, dù là mặt người hay mặt thú, là chuyện sống còn.
"Thà nhầm còn hơn bỏ sót"
Nhà tâm lý học Justin Barrett đặt tên cho một xu hướng khác: con người có khuynh hướng mạnh nhận ra "có kẻ đang ở đó" từ những tín hiệu mơ hồ, như tiếng cành cây gãy hay cái bóng động đậy. Lý giải thường gặp là chi phí của hai kiểu sai rất khác nhau. Tưởng có thú dữ mà hoá ra là gió thì chỉ tốn chút sợ hãi. Tưởng là gió mà hoá ra thú dữ thì có thể mất mạng. Qua hàng trăm nghìn năm, những người "dễ giật mình" có lợi thế sống sót hơn.
Hệ quả là trong rừng sâu hay bên mặt hồ lúc chạng vạng, não được "cài sẵn" để nhìn ra một sinh vật đang rình, trước khi kịp kiểm tra kỹ.
Mắt người ước lượng rất kém trong điều kiện xấu
Hầu hết lời chứng về sinh vật bí ẩn xảy ra trong những điều kiện bất lợi cho mắt:
| Điều kiện | Mắt gặp khó gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Mặt nước rộng | Không có vật mốc để ước lượng kích thước, khoảng cách | Một con chim lặn ở xa có thể bị tưởng là cái đầu lớn ở gần |
| Chạng vạng, đêm | Mắt chuyển sang nhìn bằng tế bào que, kém màu và kém chi tiết | Gốc cây cháy thành "người đứng", con gấu thành "người lông lá" |
| Tuyết, sương mù | Mất độ tương phản và chiều sâu | Dấu chân, bóng người trên tuyết khó đoán to nhỏ |
| Thoáng qua | Chỉ thấy một hai giây, não tự điền phần còn lại | Con vật băng qua đường trước đèn xe |
| Mệt, thiếu oxy | Phán đoán kém, dễ ảo giác thị giác | Người leo núi cao kể thấy bóng người đi cùng |
Trên mặt hồ, còn có một hiện tượng hay bị bỏ qua: vệt sóng do tàu thuyền đã đi xa để lại có thể tới bờ nhiều phút sau, khi con tàu không còn trong tầm mắt. Người đứng trên bờ thấy một chuỗi bướu nhấp nhô di chuyển "không có lý do", rất giống lưng một sinh vật dài.
Trí nhớ không phải chiếc máy quay
Nhiều người nghĩ trí nhớ như một cuốn băng ghi lại sự việc. Thực tế, mỗi lần nhớ lại là một lần dựng lại, và lần dựng sau có thể khác lần trước.
Nhà tâm lý học Elizabeth Loftus có những thí nghiệm nổi tiếng từ thập niên 1970: người xem cùng một đoạn phim tai nạn xe, nhưng khi được hỏi bằng những chữ khác nhau như xe "đâm sầm" hay xe "chạm" vào nhau, họ ước lượng tốc độ khác nhau, và một số còn "nhớ" ra mảnh kính vỡ không hề có trong phim. Từ đó bà chỉ ra rằng thông tin nhận được sau sự việc có thể len vào ký ức.
Với lời chứng về quái vật, điều này có nghĩa là:
- Một bóng hình mờ, sau khi nghe người khác kể "có cổ dài", dễ được nhớ lại là "có cổ dài".
- Bức tranh in trên báo về một sinh vật trở thành khuôn mẫu cho những người thấy sau.
- Câu chuyện càng được kể nhiều lần, chi tiết càng rõ nét và càng chắc chắn, dù có thể càng xa sự thật.
Trường hợp Chupacabra ở Puerto Rico là ví dụ: người chứng kiến đầu tiên đã xem một bộ phim có sinh vật rất giống mô tả của bà không lâu trước đó.
Ma đè: khi cơ thể tạo ra "quái vật" trong phòng ngủ
Hiện tượng người Việt gọi là "ma đè" có tên khoa học là tê liệt khi ngủ. Nó xảy ra lúc vừa chợt tỉnh hoặc sắp ngủ: tâm trí đã tỉnh nhưng cơ thể vẫn trong trạng thái giấc mơ, cơ bắp bị "khoá" lại để ta không cử động theo giấc mơ. Người trải qua thấy không nhúc nhích được, ngực nặng, và đôi khi thấy hoặc nghe một "bóng người" trong phòng.
Gần như nền văn hoá nào cũng có tên riêng cho trải nghiệm này, và thường gắn nó với một sinh vật: bà già ngồi trên ngực ở Anh, yêu quái đè người ở nhiều nơi châu Âu, ma đè ở Việt Nam. Đây là bằng chứng đẹp cho thấy cùng một cơ chế sinh học có thể sinh ra rất nhiều "quái vật" khác nhau tuỳ văn hoá. Tê liệt khi ngủ thường vô hại và qua nhanh; nếu xảy ra thường xuyên, gây mất ngủ hay lo lắng, nên đi khám bác sĩ.
Khi cả cộng đồng cùng "thấy"
Lời đồn về quái vật thường đến thành từng đợt. Khi một tin được đăng báo, người dân trong vùng chú ý hơn tới mọi tiếng động lạ, mọi bóng đen, và những gì trước đây bị bỏ qua giờ được kể lại thành "lần thấy thứ hai, thứ ba". Báo chí lại đăng tiếp, và vòng lặp bắt đầu. Cơn sốt Loch Ness năm 1933 hay Chupacabra năm 1995 đều có dạng này.
Cũng có lợi ích thực tế khiến câu chuyện sống dai: quái vật thu hút khách du lịch, đem lại niềm tự hào địa phương, và là chuyện vui để kể bên bếp lửa. Không có gì sai trong việc yêu một câu chuyện, miễn là biết nó là câu chuyện.
Góc nhìn hôm nay: nỗi sợ là bình thường, kiểm tra là thói quen
Hiểu tâm lý học đằng sau các lời chứng không có nghĩa là chê người kể ngốc nghếch. Chính những nhà khoa học giỏi nhất cũng bị đánh lừa bởi mắt và trí nhớ; khoa học có phương pháp kiểm chứng chính vì biết con người dễ sai.
Với gia đình có trẻ nhỏ, đây là cách nói chuyện về nỗi sợ rất hiệu quả. Có thể cùng con nhìn mây tìm hình con vật, tìm "khuôn mặt" trên đồ vật trong nhà, hay bật đèn pin trong phòng tối để thấy chiếc áo treo trên ghế trông như ai đang ngồi. Trẻ hiểu rằng não mình biết "đoán hình" sẽ bớt sợ bóng tối hơn là chỉ nghe "không có ma đâu".
Ai muốn đọc thêm có thể tìm sách của Elizabeth Loftus về trí nhớ, sách The Demon-Haunted World của Carl Sagan với chương bàn về cách tư duy hoài nghi, hoặc các bài viết phổ thông về pareidolia và tê liệt khi ngủ trên trang của các bệnh viện, trường đại học uy tín.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao người ta hay nhìn thấy quái vật?
Não người được tiến hoá để nhận ra khuôn mặt và kẻ săn mồi rất nhanh, kể cả từ tín hiệu mơ hồ. Trong bóng tối, trên mặt nước rộng hay khi sợ hãi, não tự lấp chỗ trống bằng hình ảnh có sẵn. Trí nhớ sau đó còn bị thay đổi mỗi lần kể lại.
Pareidolia là gì?
Pareidolia là hiện tượng nhìn thấy hình có nghĩa, nhất là khuôn mặt, trong những mẫu ngẫu nhiên như đám mây, vết ẩm, ổ điện. Đây là phản ứng bình thường của não, không phải bệnh. Nó giải thích vì sao nhiều người "thấy" quái vật trong ảnh mờ.
Ma đè có phải là ma thật không?
Ma đè là tê liệt khi ngủ, xảy ra khi tâm trí tỉnh nhưng cơ thể vẫn trong trạng thái giấc mơ nên không cử động được. Người trải qua có thể thấy ngực nặng và cảm giác có bóng người trong phòng. Hiện tượng thường vô hại; nếu xảy ra thường xuyên nên đi khám bác sĩ.
Lời chứng tận mắt có đáng tin không?
Lời chứng có giá trị như điểm khởi đầu nhưng chưa đủ làm bằng chứng. Nghiên cứu của Elizabeth Loftus cho thấy trí nhớ có thể bị thay đổi bởi thông tin nhận được sau sự việc. Người kể có thể hoàn toàn thành thật mà vẫn nhớ sai.
Làm sao giúp trẻ bớt sợ quái vật?
Có thể cùng trẻ chơi nhìn mây tìm hình con vật hoặc dùng đèn pin xem đồ vật trong phòng tối trông khác đi thế nào. Khi hiểu não biết "đoán hình", trẻ thường bớt sợ hơn. Nếu nỗi sợ kéo dài, ảnh hưởng giấc ngủ, nên hỏi ý kiến bác sĩ nhi.
