Yêu quái trong Tây Du Ký là các nhân vật ngăn trở thầy trò Đường Tăng trên đường thỉnh kinh, như Bạch Cốt Tinh, Ngưu Ma Vương, Hồng Hài Nhi, Kim Giác – Ngân Giác hay ba yêu vương ở Sư Đà Lĩnh. Điều đặc biệt là rất nhiều con vốn là thú cưỡi, đồng tử của thần tiên, Bồ Tát trốn xuống trần. Tất cả là sáng tác của tiểu thuyết đời Minh, thường gán cho Ngô Thừa Ân; chuyến đi có thật của cao tăng Huyền Trang không có yêu quái nào.
Huyền Trang thật và Đường Tăng tiểu thuyết
Trước khi nói về yêu quái, cần tách hai nhân vật mà người đọc hay nhập làm một.
Huyền Trang (602–664) là nhà sư đời Đường có thật. Ông rời Trường An đi Ấn Độ khoảng năm 627 hoặc 629 (sử liệu ghi khác nhau), vượt sa mạc, núi tuyết, đến chùa Nalanda học với cao tăng Giới Hiền, rồi trở về Trường An năm 645. Ông mang về 657 bộ kinh, dành phần đời còn lại dịch kinh. Cùng đệ tử Biện Cơ, ông soạn "Đại Đường Tây Vực ký", ghi chép các nước đã qua và nghe kể — một tư liệu quý đến mức các nhà khảo cổ Ấn Độ sau này đã dựa vào nó để tìm lại nhiều di tích Phật giáo.
Chuyến đi thật đầy gian khổ: ông vượt biên giới khi triều đình chưa cho phép, có lần đi qua sa mạc mấy ngày không có nước suýt chết. Nhưng không có khỉ đá, không có heo, không có yêu quái.
Đường Tăng trong Tây Du Ký là nhân vật tiểu thuyết, hiền lành đến mức nhút nhát, hay bị yêu quái lừa. Hình ảnh này khác xa vị cao tăng gan dạ ngoài đời.
Tây Du Ký hình thành thế nào
| Mốc | Tác phẩm | Điểm đáng chú ý |
|---|---|---|
| Năm 646 | Đại Đường Tây Vực ký | Ghi chép thật, không có yêu quái |
| Năm 688 | Đại Từ Ân Tự Tam Tạng pháp sư truyện | Tiểu sử Huyền Trang, đã có vài chi tiết linh dị |
| Đời Tống – Nguyên | Đại Đường Tam Tạng thủ kinh thi thoại | Xuất hiện Hầu Hành Giả, tiền thân Tôn Ngộ Không; có thần sông cát, tiền thân Sa Tăng |
| Đời Nguyên – đầu Minh | Tạp kịch, thoại bản Tây Du | Nhiều nhân vật, tình tiết thêm vào |
| Năm 1592 | Bản in Thế Đức Đường, 100 hồi | Bản in sớm nhất còn lại của tiểu thuyết Tây Du Ký |
Tác giả Ngô Thừa Ân (khoảng 1500–1582) được Hồ Thích, Lỗ Tấn và các học giả đầu thế kỷ 20 xác định dựa trên địa chí Hoài An. Các bản in cổ không ghi tên tác giả, và việc gán cho Ngô Thừa Ân đến nay vẫn có người nghi ngờ. Cách nói thận trọng là "tiểu thuyết đời Minh, thường được cho là của Ngô Thừa Ân".
Yêu quái có "chống lưng": thú cưỡi và đồ đệ của thần tiên
Đọc kỹ Tây Du Ký sẽ thấy một điều thú vị: rất nhiều yêu quái mạnh nhất không phải yêu hoang, mà là người nhà của các vị thần, trốn xuống trần làm loạn. Khi bị Tôn Ngộ Không đánh không lại, chủ nhân xuất hiện và đón về.
| Yêu quái | Thân phận thật | Chủ nhân |
|---|---|---|
| Kim Giác, Ngân Giác (Liên Hoa động) | Hai đồng tử giữ lò | Thái Thượng Lão Quân |
| Độc Giác Hủy Đại Vương | Trâu xanh | Thái Thượng Lão Quân |
| Thanh Sư (Sư Đà Lĩnh) | Sư tử xanh, thú cưỡi | Văn Thù Bồ Tát |
| Bạch Tượng (Sư Đà Lĩnh) | Voi trắng, thú cưỡi | Phổ Hiền Bồ Tát |
| Hoàng Mi Đại Vương (Tiểu Lôi Âm) | Đồng tử đánh khánh | Phật Di Lặc |
| Cửu Linh Nguyên Thánh | Sư tử chín đầu | Thái Ất Cứu Khổ Thiên Tôn |
| Kim Mao Hống (nước Chu Tử) | Thú cưỡi | Quan Âm Bồ Tát |
Nhiều độc giả và nhà phê bình đã nhận xét: yêu quái có chủ thì được đón về, yêu quái không ai che chở thì bị đánh chết. Đây là cách đọc phổ biến, coi Tây Du Ký như một bức tranh châm biếm quan trường, nơi kẻ có quan hệ luôn thoát. Tiểu thuyết không nói thẳng điều đó, và cũng có những cách đọc khác theo hướng tôn giáo, tu luyện tâm tính.
Những yêu quái tự lập: Bạch Cốt Tinh, Ngưu Ma Vương, nhện tinh
Bạch Cốt Tinh
Ở hồi 27, một yêu tinh lần lượt hoá thành cô gái, bà lão, ông lão để lừa Đường Tăng. Tôn Ngộ Không nhận ra và đánh cả ba lần, nhưng Đường Tăng tin lời Trư Bát Giới, trách Ngộ Không giết người và đuổi về Hoa Quả Sơn. Chuyện "ba lần đánh Bạch Cốt Tinh" nổi tiếng vì nó không chỉ là đánh yêu, mà là bi kịch của người nhìn thấu bị kẻ cả tin xua đuổi.
Ngưu Ma Vương, Thiết Phiến công chúa, Hồng Hài Nhi
Ngưu Ma Vương là anh em kết nghĩa của Tôn Ngộ Không từ thời còn ở Hoa Quả Sơn. Con trai là Hồng Hài Nhi phun lửa Tam muội, cuối cùng được Quan Âm thu làm Thiện Tài đồng tử. Vợ là Thiết Phiến công chúa giữ quạt Ba Tiêu, thứ duy nhất dập được lửa Hoả Diệm Sơn. Cả nhà yêu quái này có tình cảm, có giận hờn — họ đáng nhớ chính vì họ giống người.
Nhện tinh ở động Bàn Ti
Bảy nhện tinh giăng tơ bắt Đường Tăng ở hồi 72–73. Đây là đoạn mà các bản phim hay dựng thành cảnh đẹp, giàu hình ảnh.
Lục Nhĩ Mi Hầu
Ở hồi 57–58, một con khỉ sáu tai giả làm Tôn Ngộ Không giống đến mức Quan Âm, Ngọc Hoàng đều không phân biệt được, phải lên đến Phật Như Lai. Nhiều người đọc thấy đây là ẩn dụ cho "hai tâm" trong một con người.
Tám mươi mốt nạn: vì sao phải đủ số
Ở hồi 99, Quan Âm xem sổ ghi các nạn thầy trò đã qua, thấy mới có tám mươi nạn, thiếu một nạn so với số "cửu cửu" (chín lần chín). Thế là trên đường về, thầy trò bị cho rơi xuống sông Thông Thiên, ướt hết kinh sách, cho đủ tám mươi mốt nạn. Chi tiết này cho thấy tác giả ý thức rõ cấu trúc: yêu quái là bài thi bắt buộc, không phải tai nạn ngẫu nhiên.
Tôn Ngộ Không từ đâu ra
Nguồn gốc nhân vật khỉ đá vẫn còn tranh luận học thuật:
- Hồ Thích cho rằng có ảnh hưởng của thần khỉ Hanuman trong sử thi Ramayana của Ấn Độ.
- Lỗ Tấn nghiêng về gốc bản địa: thuỷ quái hình khỉ Vô Chi Kỳ trong truyền thuyết Đại Vũ trị thuỷ, bị Vũ xích dưới chân núi ở sông Hoài.
- Nhiều học giả hiện nay cho rằng nhân vật là kết quả hoà trộn nhiều nguồn, cả truyện khỉ dân gian Trung Hoa lẫn ảnh hưởng Phật giáo.
Chi tiết Vô Chi Kỳ nối Tây Du Ký với thế giới Sơn Hải Kinh và Đại Vũ — một vòng tròn khép lại trong kho thần thoại Trung Hoa.
Góc nhìn hôm nay: đọc Tây Du Ký và tìm Huyền Trang thật
- Đọc bản dịch đầy đủ. Bản dịch Tây Du Ký tiếng Việt đã có từ lâu và tái bản nhiều lần. Phim truyền hình năm 1986 rất được yêu thích ở Việt Nam, nhưng đã lược nhiều hồi và đổi một số tình tiết.
- Đọc về Huyền Trang. Bản dịch Đại Đường Tây Vực ký hoặc sách tiểu sử Huyền Trang cho thấy một chuyến đi có thật còn kỳ diệu hơn tiểu thuyết.
- Đọc cùng trẻ: chọn từng nạn ngắn, hỏi trẻ yêu quái này muốn gì, vì sao bị lừa. Mỗi yêu quái là một bài học về sự tham lam, cả tin hay nóng giận.
Câu hỏi thường gặp
Tây Du Ký có bao nhiêu yêu quái?
Tiểu thuyết có rất nhiều yêu quái lớn nhỏ trải trên tám mươi mốt nạn, không có con số chính thức vì cách đếm khác nhau. Những con nổi tiếng gồm Bạch Cốt Tinh, Ngưu Ma Vương, Hồng Hài Nhi, Kim Giác – Ngân Giác, nhện tinh và ba yêu vương Sư Đà Lĩnh.
Đường Tăng có thật không?
Nhân vật Đường Tăng dựa trên cao tăng Huyền Trang (602–664) có thật, người đi Ấn Độ thỉnh kinh và về Trường An năm 645. Nhưng chuyến đi thật không có Tôn Ngộ Không hay yêu quái; những chi tiết đó là sáng tác văn học.
Ai viết Tây Du Ký?
Tiểu thuyết 100 hồi thường được cho là của Ngô Thừa Ân đời Minh, theo xác định của Hồ Thích và Lỗ Tấn đầu thế kỷ 20. Các bản in cổ không ghi tên tác giả, nên vẫn còn ý kiến nghi ngờ. Bản in sớm nhất còn lại là bản Thế Đức Đường năm 1592.
Vì sao nhiều yêu quái Tây Du Ký là thú cưỡi của thần tiên?
Trong truyện, các thú cưỡi, đồng tử trốn khỏi chủ xuống trần làm yêu, khi thua thì chủ nhân đến đón về. Nhiều người đọc cho đây là lối châm biếm kẻ có quan hệ được che chở; cũng có cách đọc theo hướng tôn giáo.
Vì sao phải đủ tám mươi mốt nạn?
Ở hồi 99, Quan Âm thấy thầy trò mới qua tám mươi nạn, thiếu một so với số chín lần chín, nên cho thêm một nạn rơi xuống sông Thông Thiên. Con số tượng trưng sự viên mãn của con đường tu hành.
